Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Tập này dành cho những ai có ông bà, cha mẹ lớn tuổi ở nhà. Trí tuệ nhân tạo không chỉ dành cho người trẻ, nhiều tính năng còn hợp với người lớn tuổi hơn.
Nói ngắn: AI giúp ông bà đọc chữ nhỏ, nhắn tin bằng giọng nói, gọi video dễ hơn, nhắc giờ uống thuốc. Nhưng con cháu phải làm hai việc: cài sẵn và hướng dẫn vài lần, và dặn thật kỹ về kiểu lừa đảo giả giọng người thân đang ngày càng nhiều.
Những tiện ích thật sự có ích
Đọc chữ thành tiếng là tính năng mình thấy ông bà dùng nhiều nhất. Chữ trên tờ hướng dẫn thuốc, tin nhắn của cháu, bài báo dài, chỉ cần bấm một nút là điện thoại đọc to lên.
Nói để nhắn tin cũng rất hợp. Ông bà không quen gõ phím nhỏ, nhưng nói thì quen. Điện thoại chuyển giọng nói thành chữ khá chính xác với tiếng Việt, kể cả giọng các vùng miền.
Trợ lý giọng nói giúp gọi điện mà không cần tìm danh bạ. Chỉ cần nói gọi cho con Hai, máy tự gọi. Với người mắt kém, tay run, đây là thay đổi lớn.
Nhắc lịch uống thuốc, lịch tái khám, ngày giỗ trong họ có thể cài sẵn. Máy nhắc bằng giọng nói đúng giờ, ông bà không phải nhớ.
Dịch ảnh chụp cũng hữu ích khi nhận được giấy tờ, bao bì tiếng nước ngoài. Ông bà chụp lại, máy dịch ra tiếng Việt và đọc to.
Có ông bà còn thích nhờ trợ lý kể chuyện, đọc thơ, mở bài hát cũ chỉ bằng một câu nói. Những niềm vui nhỏ như vậy làm ông bà thấy chiếc điện thoại thân thiện hơn, và từ đó chịu học thêm những việc khác.
Cài đặt sẵn cho ông bà
Đừng để ông bà tự mày mò từ đầu. Con cháu nên cài sẵn những tính năng cần thiết, phóng to chữ, tăng âm lượng, để những ứng dụng hay dùng ở màn hình chính.
Hãy chọn ít thôi. Ba tới năm việc ông bà thật sự cần là đủ. Quá nhiều biểu tượng trên màn hình chỉ làm ông bà rối.
Thử nghiệm cùng ông bà vài lần, mỗi lần một việc. Hôm nay tập nói để nhắn tin, tuần sau tập đọc chữ thành tiếng. Lặp lại tới khi ông bà tự làm được.
Viết một tờ hướng dẫn bằng tay, chữ to, để cạnh chỗ ông bà hay ngồi. Ghi từng bước bằng lời đơn giản, kèm số điện thoại của con cháu.
Bật tính năng khoá màn hình và cập nhật tự động để máy an toàn hơn, nhưng đặt mật khẩu ông bà nhớ được, kẻo lại bị khoá ngoài chính điện thoại của mình.
Lừa đảo giả giọng người thân
Đây là phần quan trọng nhất của tập hôm nay. Công nghệ bây giờ có thể giả giọng một người chỉ từ vài đoạn ghi âm ngắn. Kẻ gian gọi cho ông bà bằng giọng y hệt cháu, nói đang gặp nạn, cần chuyển tiền gấp.
Cũng có kiểu gọi video với khuôn mặt giả, thời gian ngắn, hình hơi mờ, rồi viện cớ mạng yếu để tắt máy. Người lớn tuổi thương con cháu, dễ hoảng và chuyển tiền ngay.
Hãy thống nhất với ông bà một quy tắc: bất kỳ ai gọi xin tiền gấp, dù giọng giống ai, cũng phải cúp máy và gọi lại vào số quen thuộc của người đó. Không có ngoại lệ.
Một số gia đình còn đặt một câu hỏi bí mật chỉ người nhà biết. Khi nghi ngờ, ông bà hỏi câu đó. Kẻ gian không trả lời được.
Dặn ông bà rằng công an, ngân hàng, bệnh viện không bao giờ yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại để giải quyết việc gì. Nghe tới chuyển tiền gấp là dừng lại, gọi con cháu.
Giữ thông tin riêng của ông bà
Người lớn tuổi thường tin người, dễ đọc số căn cước, số tài khoản cho người gọi tới. Con cháu cần nói rõ: không đọc những thông tin này cho bất kỳ ai qua điện thoại.
Mã xác nhận gửi về điện thoại là thứ tuyệt đối không đưa ai. Nhiều vụ mất tiền chỉ vì ông bà đọc mã này cho người tự xưng là nhân viên ngân hàng.
Không cài ứng dụng lạ theo hướng dẫn của người gọi tới. Nếu ai bảo cài ứng dụng để nhận tiền hỗ trợ hay giải quyết hồ sơ, đó gần như chắc chắn là lừa đảo.
Con cháu có thể bật thông báo giao dịch ngân hàng về cả máy mình để cùng theo dõi, nếu ông bà đồng ý. Đây là cách bảo vệ nhẹ nhàng mà hiệu quả.
Hãy nói chuyện này nhiều lần, không phải một lần. Ông bà quên là chuyện bình thường, nhắc lại là cách thương yêu.
Kiên nhẫn là phần quan trọng nhất
Ông bà học công nghệ chậm hơn mình, và có khi ngại hỏi vì sợ làm phiền con cháu. Một câu nói sốt ruột có thể làm ông bà bỏ luôn không dùng nữa.
Hãy để ông bà tự bấm, mình chỉ đứng cạnh hướng dẫn. Tự tay làm thì mới nhớ, con cháu bấm hộ thì lần sau ông bà vẫn không biết.
Khen khi ông bà làm được. Lần đầu tự gửi được tin nhắn bằng giọng nói cho cháu ở xa, niềm vui đó lớn hơn mình nghĩ.
Nếu con cháu ở xa, có thể hẹn một khung giờ cố định mỗi tuần để gọi video hướng dẫn. Ông bà biết trước giờ đó, chuẩn bị sẵn câu hỏi, và không còn ngại làm phiền.
Công nghệ có thể giúp ông bà tự lập hơn, gần con cháu hơn dù ở xa. Nhưng nó không thay được những cuộc gọi, những lần về thăm.
Câu hỏi cho bạn tập này: tối nay bạn có thể dành mười lăm phút để cài cho ông bà một tính năng nhỏ, và dặn một câu về lừa đảo không?
Câu hỏi thường gặp
Tính năng AI nào hợp với người lớn tuổi nhất?
Đọc chữ thành tiếng, nói để nhắn tin, gọi điện bằng giọng nói và nhắc lịch uống thuốc là những tính năng dễ dùng và có ích nhất. Nên cài sẵn ít việc thôi để ông bà không bị rối.
Làm sao nhận ra cuộc gọi giả giọng người thân?
Dấu hiệu thường gặp là xin tiền gấp, giục chuyển ngay, không cho thời gian hỏi lại, gọi video ngắn và mờ. Quy tắc an toàn là cúp máy và gọi lại vào số quen thuộc của người thân.
Ông bà lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa đảo thì làm gì?
Gọi ngay cho ngân hàng để yêu cầu hỗ trợ phong toả nếu còn kịp, giữ lại tin nhắn, số điện thoại, nội dung cuộc gọi và trình báo cơ quan công an nơi gần nhất. Càng làm sớm càng có cơ hội.
Có nên cài nhiều ứng dụng cho ông bà không?
Không nên. Nhiều ứng dụng khiến màn hình rối và tăng nguy cơ bấm nhầm vào thứ không an toàn. Chỉ để những ứng dụng thật sự cần ở màn hình chính.
Ông bà ngại học công nghệ thì làm sao?
Bắt đầu từ việc ông bà thích nhất, như gọi video cho cháu ở xa. Hướng dẫn chậm, để ông bà tự bấm, khen khi làm được và nhắc lại nhiều lần mà không sốt ruột.
