Chào bạn, đây là Thiện Mỹ. Tập hôm nay mình bàn một câu hỏi tưởng đơn giản mà rất nhiều người ngại hỏi: rốt cuộc trí tuệ nhân tạo là gì.
Trả lời ngắn thế này: trí tuệ nhân tạo là phần mềm được cho xem rất nhiều ví dụ, tự rút ra quy luật, rồi dùng quy luật đó để đoán. Đoán chữ tiếp theo trong câu, đoán trong ảnh có con mèo hay không, đoán khách hàng này có sắp bỏ đi hay không. Nó không hiểu theo kiểu con người, nhưng nó đoán giỏi tới mức nhiều lúc nhìn như hiểu.
Từ quy tắc viết tay tới máy tự học
Ngày trước, muốn máy tính làm việc gì thì lập trình viên phải viết từng quy tắc một. Nếu email có chữ trúng thưởng thì cho vào thư rác, nếu số tiền lớn hơn một mức nào đó thì báo động. Cách này chạy được với việc đơn giản, nhưng thế giới thật thì quá nhiều ngoại lệ, viết quy tắc tới đâu cũng thiếu.
Học máy đảo ngược cách làm đó. Thay vì viết quy tắc, người ta đưa cho máy hàng triệu ví dụ đã có đáp án, chẳng hạn hàng triệu email đã được đánh dấu là rác hay không rác. Máy tự dò ra những đặc điểm hay đi cùng nhau, rồi tự hình thành quy luật của riêng nó.
Điểm hay là máy tìm ra được những quy luật mà con người không nghĩ tới. Điểm dở là nhiều khi chính người làm ra cũng không giải thích được vì sao máy lại kết luận như vậy. Đó là lý do bạn hay nghe người ta nói AI như một cái hộp đen.
Bạn có thể hình dung như dạy một đứa trẻ nhận ra con chó. Mình không đưa cho bé định nghĩa sinh học, mình chỉ chỉ vào rất nhiều con chó ngoài đường và nói đây là con chó. Dần dần bé tự nhận ra, kể cả con chó bé chưa gặp bao giờ.
Khác ở chỗ đứa trẻ cần vài chục lần, còn máy cần hàng triệu, thậm chí hàng tỷ ví dụ. Vì vậy dữ liệu chính là nguyên liệu quan trọng nhất của trí tuệ nhân tạo, quan trọng không kém thuật toán.
Chatbot nói chuyện được là nhờ đâu
Những chatbot bạn dùng hằng ngày thuộc một nhánh gọi là mô hình ngôn ngữ lớn. Chúng được cho đọc một lượng chữ khổng lồ từ sách, báo, trang web, rồi học một việc duy nhất: đoán xem chữ tiếp theo nhiều khả năng là gì.
Nghe thì đơn giản, nhưng khi đoán chữ tiếp theo đủ giỏi, máy viết được cả đoạn văn trơn tru, trả lời câu hỏi, tóm tắt tài liệu, thậm chí viết mã máy tính. Khả năng đó nổi lên từ việc học trên lượng chữ cực lớn, chứ không ai lập trình riêng cho từng việc.
Mình hay ví nó như một người đọc rất nhiều nhưng chưa từng ra khỏi thư viện. Người đó nói chuyện cái gì cũng trôi chảy, nhưng chưa chắc đã kiểm chứng được điều mình nói có đúng với ngoài đời hay không.
Đó là lý do chatbot đôi khi bịa ra một con số, một trích dẫn, một tên sách nghe rất thật. Nó không cố nói dối, nó chỉ đang đoán ra chuỗi chữ nghe hợp lý nhất. Người ta gọi hiện tượng này là ảo giác của máy.
Biết điều này, bạn sẽ dùng chatbot đúng hơn: rất hợp để gợi ý, viết nháp, giải thích khái niệm, nhưng với thông tin quan trọng như sức khoẻ, pháp luật, tiền bạc thì luôn kiểm lại ở nguồn đáng tin.
AI giỏi những việc gì
Trí tuệ nhân tạo đặc biệt giỏi những việc có rất nhiều ví dụ và có quy luật lặp lại. Nhận diện khuôn mặt, chuyển giọng nói thành chữ, dịch giữa các ngôn ngữ phổ biến, gợi ý bài hát bạn có thể thích, lọc thư rác, tất cả đều thuộc nhóm này.
Nó cũng giỏi làm nhanh những việc lặp đi lặp lại mà con người thấy chán. Đọc hàng trăm hoá đơn để lấy ra số tiền, xếp loại hàng nghìn phản hồi của khách, viết bản nháp cho một email thông báo. Những việc mất của mình cả buổi, máy làm trong vài giây.
Một điểm mạnh nữa là AI không mệt và khá đều tay. Người kiểm tra sản phẩm lỗi trên băng chuyền tới cuối ca sẽ mỏi mắt, còn camera có AI thì soi sản phẩm thứ một vạn cũng kỹ như sản phẩm đầu tiên.
Nhưng giỏi đều tay không có nghĩa là luôn đúng. Khi gặp tình huống khác hẳn những gì đã học, AI có thể sai một cách rất tự tin. Một camera chỉ học ảnh chụp ban ngày có thể bối rối khi trời mưa tối.
Vì vậy cách dùng khôn ngoan là để AI làm phần nhanh và nhiều, còn con người giữ phần phán đoán, kiểm tra và chịu trách nhiệm cuối cùng.
Những việc AI vẫn dở
Thứ nhất, AI dở chuyện hiểu bối cảnh mà dữ liệu không ghi lại. Nó không biết ông khách quen của quán bạn thích nói đùa, không biết hôm nay cả nhà đang buồn vì chuyện gì. Những hiểu biết ngầm đó con người có, máy thì không.
Thứ hai, AI dở khi phải chịu trách nhiệm. Nó có thể gợi ý một quyết định, nhưng không thể đứng ra nhận hậu quả nếu quyết định đó sai. Ở bệnh viện, ở toà án, ở ngân hàng, người ký tên cuối cùng vẫn phải là con người.
Thứ ba, AI phụ thuộc vào dữ liệu nó học. Nếu dữ liệu thiên lệch, chẳng hạn chỉ toàn ảnh của một nhóm người, thì kết quả cũng thiên lệch theo. Đây là chuyện không nhỏ khi AI được dùng để tuyển người hay xét hồ sơ.
Thứ tư, AI không có mục đích của riêng nó. Nó không muốn gì cả, nó chỉ tối ưu đúng cái mà người làm ra đặt cho nó. Nếu mục tiêu đặt sai, chẳng hạn chỉ chạy theo lượt xem, máy sẽ tối ưu rất giỏi cho một mục tiêu không tốt.
Nhìn rõ những chỗ dở này không phải để sợ AI, mà để biết đặt nó vào đâu trong công việc và đời sống cho đúng chỗ.
Bắt đầu dùng AI thế nào cho có lợi
Nếu bạn chưa dùng bao giờ, hãy bắt đầu bằng một việc nhỏ và vô hại. Nhờ chatbot giải thích một khái niệm bạn đọc mãi không hiểu, hoặc nhờ nó gợi ý thực đơn cho tuần sau từ những thứ còn trong tủ lạnh.
Khi hỏi, hãy kể đủ bối cảnh. Thay vì hỏi viết giúp một email, hãy nói email gửi cho ai, mục đích là gì, giọng trang trọng hay thân mật, dài khoảng bao nhiêu. Câu hỏi càng rõ, câu trả lời càng sát.
Tập thói quen hỏi thêm một câu: chỗ nào bạn không chắc chắn. Nhiều chatbot sẽ tự chỉ ra phần nó đoán nhiều hơn phần nó biết, và đó là chỗ bạn cần kiểm lại.
Đừng đưa vào chatbot những thứ bạn không muốn người lạ đọc: số căn cước, mật khẩu, thông tin sức khoẻ chi tiết, hợp đồng chưa công bố của công ty. Coi như mình đang nói chuyện ở nơi công cộng.
Và cuối cùng, hãy coi AI như một trợ lý nhanh nhẹn chứ không phải một ông thầy biết tuốt. Bạn vẫn là người quyết định. Câu hỏi mình muốn để lại cho bạn tập này là: việc nào trong ngày của bạn đang chiếm nhiều thời gian nhất mà một trợ lý như vậy có thể đỡ một phần?
Câu hỏi thường gặp
AI có thật sự hiểu những gì nó nói không?
Không theo nghĩa con người hiểu. AI học quy luật thống kê từ dữ liệu và đoán câu trả lời hợp lý nhất. Vì đoán rất giỏi nên nó nhìn như hiểu, nhưng nó không có trải nghiệm hay ý định của riêng mình.
Học máy và trí tuệ nhân tạo khác nhau thế nào?
Trí tuệ nhân tạo là cái tên chung cho các hệ thống làm được việc vốn cần trí óc con người. Học máy là một cách để làm ra trí tuệ nhân tạo, trong đó máy tự rút quy luật từ ví dụ thay vì được lập trình từng quy tắc.
Vì sao chatbot đôi khi bịa thông tin?
Vì nó được huấn luyện để tạo ra câu chữ nghe hợp lý chứ không phải để kiểm chứng sự thật. Khi thiếu thông tin, nó vẫn có thể ghép ra một câu trả lời trôi chảy nhưng sai, nên thông tin quan trọng cần được kiểm lại.
Người lớn tuổi có dùng AI được không?
Được, và nhiều tính năng còn rất hợp với người lớn tuổi như đọc chữ thành tiếng, nói để nhắn tin, dịch nhanh. Điều cần nhất là được người nhà hướng dẫn vài lần và dặn kỹ chuyện không đưa thông tin cá nhân.
Dùng AI có tốn tiền không?
Nhiều công cụ có bản miễn phí đủ cho nhu cầu cá nhân hằng ngày. Bản trả phí thường nhanh hơn, xử lý tài liệu dài hơn. Bạn nên dùng bản miễn phí một thời gian để biết mình thật sự cần gì rồi mới quyết định.
