Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Người ta hay nói khởi nghiệp giống kết hôn, và người cùng sáng lập giống người bạn đời. Nghe hơi quá, nhưng mình đã thấy nhiều công ty có sản phẩm tốt mà tan vỡ vì đội sáng lập không hợp. Tập này mình nói về chuyện chọn người cùng đi.
Trả lời ngắn: một đội sáng lập tốt có kỹ năng bổ sung cho nhau, có cùng giá trị, và cùng kỳ vọng về thời gian, tiền bạc, mức cam kết. Trước khi bắt đầu chính thức, hãy làm thử một dự án nhỏ cùng nhau, nói thẳng về vai trò và ai quyết định việc gì, và ghi thoả thuận về cổ phần cùng cách rời đi ra giấy. Nói khó lúc đầu dễ hơn rất nhiều so với cãi nhau về sau.
Kỹ năng bổ sung, không trùng lặp
Hai người cùng giỏi lập trình mà không ai giỏi bán hàng sẽ làm ra sản phẩm tốt mà không ai biết tới. Hai người cùng giỏi bán hàng mà không ai làm được sản phẩm thì không có gì để bán.
Một đội sáng lập công nghệ thường cần ít nhất ba mảng: làm sản phẩm, đưa sản phẩm tới khách hàng, và vận hành tài chính, pháp lý cơ bản.
Không cần ba người cho ba mảng, nhưng cần có người chịu trách nhiệm rõ cho từng mảng.
Hãy thành thật đánh giá điểm yếu của mình và tìm người mạnh đúng chỗ đó.
Tuy vậy, mỗi người nên hiểu một chút về mảng của người kia. Người làm kỹ thuật hiểu khách hàng, người bán hàng hiểu giới hạn của sản phẩm, đội sẽ ít va chạm hơn.
Nếu bạn là người duy nhất trong đội và chưa tìm được người phù hợp, đừng vội kéo một người không hợp chỉ để đủ đội. Một nhà sáng lập đơn độc có thể bắt đầu bằng cách thuê ngoài phần mình yếu, rồi tìm đồng sáng lập khi đã hiểu rõ mình cần ai.
Cùng giá trị quan trọng hơn cùng sở thích
Bạn có thể khác nhau về tính cách, sở thích, cách làm việc, nhưng cần giống nhau về những giá trị cốt lõi.
Thái độ với khách hàng: làm đúng hay làm nhanh? Thái độ với tiền: tăng trưởng nhanh dùng vốn ngoài hay đi chậm tự nuôi mình? Thái độ với sự trung thực: có sẵn sàng nói thật với khách, với nhà đầu tư khi có tin xấu không?
Những khác biệt về giá trị thường không lộ ra lúc mọi thứ suôn sẻ. Chúng lộ ra khi gặp khủng hoảng, khi phải chọn giữa hai điều khó.
Hãy nói chuyện về những tình huống giả định: nếu khách lớn nhất đòi một điều trái với nguyên tắc thì sao, nếu hết tiền thì sao, nếu có người muốn mua công ty thì sao.
Cách người kia trả lời cho bạn biết nhiều hơn mọi lời hứa.
Cùng kỳ vọng về cam kết
Một người bỏ việc làm toàn thời gian, người kia vẫn đi làm và chỉ góp buổi tối, sớm muộn sẽ có cảm giác không công bằng.
Nói rõ từ đầu: mỗi người dành bao nhiêu thời gian, trong bao lâu, sẵn sàng sống không lương bao nhiêu tháng.
Hoàn cảnh mỗi người khác nhau: có người có gia đình, con nhỏ, khoản vay. Không sao cả, miễn là nói rõ và đội chấp nhận.
Kỳ vọng về đích đến cũng quan trọng: muốn xây công ty lớn, hay một doanh nghiệp vừa phải sống tốt, hay muốn bán lại sau vài năm.
Khi kỳ vọng khác nhau mà không nói ra, mỗi quyết định lớn đều thành cuộc tranh cãi ngầm.
Hãy viết những kỳ vọng ấy ra một trang giấy, mỗi người tự viết riêng rồi đặt cạnh nhau so sánh. Những chỗ khác nhau sẽ hiện ra rất rõ, và đó chính là những điều cần bàn trước khi bắt đầu.
Làm thử trước khi cam kết
Cách tốt nhất để biết có làm việc được với nhau không là làm việc thật với nhau.
Chọn một dự án nhỏ vài tuần: làm một bản thử sản phẩm, đi gặp mười khách hàng, chạy thử một chiến dịch nhỏ.
Quan sát: người kia có giữ hẹn không, có nói thẳng khi không đồng ý không, phản ứng thế nào khi gặp khó, có nhận phần việc chán không.
Bạn bè thân chưa chắc là đồng sáng lập tốt. Đồng nghiệp cũ đã từng làm việc cùng thường là lựa chọn an toàn hơn, vì bạn đã thấy họ làm việc.
Nếu dự án thử không suôn sẻ, chia tay lúc này nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với sau khi đã chia cổ phần và gọi vốn.
Ghi thoả thuận ra giấy
Nhiều đội sáng lập là bạn bè, ngại nói chuyện tiền bạc, cổ phần. Đó là sai lầm phổ biến và đắt giá.
Thoả thuận cần có: tỷ lệ cổ phần của mỗi người và lý do; vai trò, quyền quyết định; điều gì xảy ra nếu một người rời đi.
Cơ chế cổ phần nhận dần theo thời gian gắn bó là cách phổ biến để công bằng: người rời đi sớm chỉ giữ phần tương ứng với thời gian đã góp sức.
Hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý về doanh nghiệp khi soạn thoả thuận, vì quy định và cách làm cụ thể cần đúng luật.
Ký khi mọi người còn vui vẻ. Đợi tới lúc bất đồng mới bàn thì đã quá muộn.
Khi bất đồng xảy ra
Bất đồng là bình thường, thậm chí cần thiết. Đội không bao giờ bất đồng thường là đội có người không dám nói.
Thống nhất trước cách ra quyết định: việc thuộc mảng của ai thì người đó quyết, việc lớn thì cùng bàn, nếu không thống nhất thì ai có tiếng nói cuối cùng.
Tách chuyện công việc khỏi chuyện cá nhân. Phản đối ý tưởng, không phản đối con người.
Có lịch trò chuyện định kỳ giữa các nhà sáng lập, không chỉ về công việc mà cả về cảm nhận, áp lực, mong muốn.
Nếu bất đồng không thể giải quyết, chia tay đàng hoàng theo thoả thuận đã ký vẫn tốt hơn kéo dài làm công ty kiệt sức.
Câu hỏi cho bạn tập này: nếu bạn có đồng sáng lập, hai người đã từng nói chuyện thẳng thắn về điều gì xảy ra nếu một người muốn rời đi chưa?
Câu hỏi thường gặp
Đội sáng lập cần những kỹ năng gì?
Thường cần người làm sản phẩm, người đưa sản phẩm tới khách hàng và người lo vận hành tài chính, pháp lý cơ bản, với kỹ năng bổ sung cho nhau.
Có nên khởi nghiệp với bạn thân?
Có thể, nhưng bạn thân chưa chắc là đồng sáng lập tốt. Hãy làm thử một dự án nhỏ cùng nhau và nói rõ giá trị, kỳ vọng trước khi cam kết.
Chia cổ phần đồng sáng lập thế nào cho công bằng?
Dựa trên đóng góp, vai trò và mức cam kết, kèm cơ chế nhận dần theo thời gian gắn bó. Nên hỏi người có chuyên môn pháp lý và ghi ra văn bản.
Vì sao phải ghi thoả thuận sáng lập ra giấy?
Để rõ cổ phần, vai trò, quyền quyết định và cách xử lý khi có người rời đi, tránh tranh chấp về sau khi quan hệ không còn suôn sẻ.
Đồng sáng lập bất đồng thì xử lý thế nào?
Thống nhất trước cách ra quyết định, tách công việc khỏi chuyện cá nhân, trò chuyện định kỳ và nếu không giải quyết được thì chia tay theo thoả thuận đã ký.
