Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Nhiều phụ huynh hỏi mình: con dùng AI làm bài tập thì có nên cấm không. Tập này mình chia sẻ cách nghĩ và cách làm cụ thể.
Trả lời thẳng: cấm hẳn thường không hiệu quả, vì con sẽ gặp AI ở khắp nơi. Cách tốt hơn là dạy con dùng AI như một người giảng bài kiên nhẫn, chứ không phải cỗ máy làm hộ. Hỏi để hiểu, tự làm trước, rồi mới nhờ máy kiểm lại.
AI có thể là người thầy tốt, hoặc chiếc bản sao tồi
Một chatbot có thể giải thích một khái niệm toán theo năm cách khác nhau mà không bao giờ cáu. Với một đứa trẻ ngại hỏi thầy, đây là món quà thật sự. Con được hỏi đi hỏi lại tới khi hiểu.
Nhưng cùng công cụ ấy có thể viết nguyên bài văn trong mười giây. Nếu con dùng theo cách này, con nộp được bài nhưng không học được gì, và tệ hơn là mất dần thói quen tự nghĩ.
Khác biệt không nằm ở công cụ mà ở câu hỏi con đặt ra. Viết giúp con bài văn tả mẹ là một kiểu hỏi. Con muốn tả mẹ nhưng không biết bắt đầu từ đâu, gợi ý con vài câu hỏi để con tự nghĩ là một kiểu hỏi hoàn toàn khác.
Phần việc của cha mẹ là giúp con chuyển từ kiểu hỏi thứ nhất sang kiểu hỏi thứ hai. Điều này cần thời gian, cần ngồi cùng con vài lần chứ không chỉ dặn một câu.
Khi con quen hỏi để hiểu, AI trở thành người bạn học. Khi con quen hỏi để có đáp án, AI trở thành cái nạng mà rồi con sẽ không bỏ được.
Đặt luật trong nhà trước khi con dùng
Luật đầu tiên mình hay gợi ý là tự làm trước. Con làm bài xong, dù sai, rồi mới được nhờ AI kiểm hoặc giải thích chỗ sai. Thứ tự này giữ cho con luôn có một lần tự nghĩ.
Luật thứ hai là nói thật với thầy cô. Nếu con có dùng AI để tham khảo, con ghi rõ. Nhiều trường đã có quy định riêng về việc này, và trung thực là bài học quan trọng hơn điểm số.
Luật thứ ba là dùng ở chỗ chung trong nhà. Máy tính hay máy tính bảng để ở phòng khách, cha mẹ đi ngang có thể nhìn thấy. Không phải để theo dõi, mà để con biết việc học là chuyện cả nhà cùng quan tâm.
Luật thứ tư là không đưa thông tin cá nhân. Con không ghi họ tên đầy đủ, tên trường, địa chỉ nhà, ảnh mặt mình vào chatbot. Cha mẹ giải thích lý do chứ không chỉ ra lệnh.
Mỗi nhà một hoàn cảnh, bạn có thể điều chỉnh. Quan trọng là có luật rõ ràng, con hiểu vì sao có luật đó, và cha mẹ cũng làm gương.
Dạy con cách hỏi máy cho ra bài học
Mình hay khuyên phụ huynh ngồi cùng con viết mẫu vài câu hỏi tốt. Ví dụ: con làm bài này ra kết quả thế này, con sai ở bước nào, đừng cho con đáp án, chỉ gợi ý thôi.
Với môn văn, có thể hỏi: con muốn tả cây phượng ở trường, hãy hỏi con năm câu để con nhớ ra chi tiết. Máy đặt câu hỏi, con trả lời, và chính câu trả lời của con là chất liệu cho bài văn.
Với ngoại ngữ, AI rất hợp để luyện hội thoại. Con nói hoặc gõ một đoạn, nhờ máy sửa lỗi và giải thích vì sao sai. Đây là kiểu luyện tập trước đây phải có giáo viên kèm riêng mới làm được.
Với môn tự nhiên, AI giải thích khái niệm tốt nhưng đôi khi tính sai. Hãy dặn con luôn kiểm lại kết quả tính toán, và coi đó cũng là một bài tập.
Qua vài tuần, con sẽ tự đặt câu hỏi tốt mà không cần cha mẹ nhắc. Đó là kỹ năng còn giá trị lâu hơn bất kỳ bài tập nào.
Những dấu hiệu cần để ý
Nếu bài con nộp đột nhiên trơn tru khác hẳn văn phong thường ngày, dùng những từ con chưa từng dùng, đó là lúc nên ngồi nói chuyện với con. Không phải để mắng, mà để hiểu con đang dùng công cụ ra sao.
Nếu con không giải thích lại được bài mình vừa làm, nghĩa là con chưa học được gì từ bài đó. Một cách kiểm đơn giản là nhờ con kể lại bằng lời của mình.
Nếu con dành hàng giờ trò chuyện với chatbot như với một người bạn tâm giao, cũng cần để ý. Máy không thay được bạn bè thật, thầy cô thật, và cha mẹ.
Nếu con gặp nội dung không phù hợp lứa tuổi, hãy bình tĩnh nói chuyện, xem lại cài đặt của công cụ, và chọn những công cụ có chế độ dành cho trẻ em khi có thể.
Những dấu hiệu này không có nghĩa là con hư. Con đang tập dùng một công cụ mới, và cũng như mọi kỹ năng, con cần người lớn đi cùng.
Cha mẹ cũng phải học cùng
Phụ huynh không cần thành chuyên gia công nghệ, nhưng nên tự dùng thử AI vài lần. Khi tự dùng, bạn sẽ hiểu nó giỏi gì, dở gì, và dễ nói chuyện với con hơn.
Thử cùng con một buổi tối: hai mẹ con, hai bố con cùng hỏi máy một câu, rồi cùng kiểm xem câu trả lời đúng tới đâu. Đây vừa là bài học công nghệ, vừa là thời gian bên nhau.
Hãy nói với con rằng chính bạn cũng không biết hết, cũng đang học. Trẻ con tôn trọng cha mẹ biết học hơn là cha mẹ biết tuốt.
Nói chuyện với thầy cô của con xem trường có quy định gì về AI. Khi nhà và trường cùng một hướng, con ít bị lúng túng.
Câu hỏi mình gửi bạn tập này: nếu ngày mai con mang về một bài văn do máy viết, bạn sẽ nói gì với con trong câu đầu tiên?
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên cho dùng AI?
Không có con số chung cho mọi nhà. Nhiều công cụ đặt độ tuổi tối thiểu trong điều khoản sử dụng, cha mẹ nên đọc. Với trẻ nhỏ, chỉ nên dùng cùng người lớn và cho những việc cụ thể như luyện đọc, luyện nói.
Làm sao biết con có dùng AI để chép bài?
Dấu hiệu thường gặp là văn phong thay đổi đột ngột và con không giải thích lại được bài mình làm. Cách tốt nhất là nhờ con kể lại bằng lời của mình thay vì kiểm tra theo kiểu bắt lỗi.
Có nên cấm hẳn con dùng AI không?
Cấm hẳn thường khó giữ và làm con giấu cha mẹ. Đặt luật rõ ràng, giải thích lý do và dùng cùng con hiệu quả hơn, nhất là luật tự làm trước rồi mới nhờ máy kiểm.
AI có thay được gia sư không?
AI giải thích kiên nhẫn và sẵn sàng mọi lúc, nhưng không thay được việc một người thầy hiểu con, động viên con và điều chỉnh cách dạy theo tính cách con. Hai thứ bổ sung cho nhau.
Con cần tránh đưa thông tin gì vào chatbot?
Không ghi họ tên đầy đủ, tên trường, địa chỉ nhà, số điện thoại, ảnh mặt và chuyện riêng của gia đình. Hãy giải thích để con hiểu đó là thông tin của riêng con và gia đình.
