Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Tập này có lẽ là tập mình mong bạn nghe hết và chia sẻ cho bố mẹ, ông bà nhất. Lừa đảo qua điện thoại và tin nhắn đang lấy đi tiền tiết kiệm của rất nhiều gia đình, và kẻ gian ngày càng tinh vi.
Điều quan trọng nhất cần biết: phần lớn các vụ lừa dùng chung một công thức. Giả danh người có thẩm quyền hoặc người thân, tạo cảm giác gấp gáp hoặc sợ hãi, rồi yêu cầu bạn chuyển tiền, đọc mã xác thực, hoặc cài một ứng dụng lạ. Chỉ cần nhận ra công thức này và luôn tự dừng lại để kiểm tra qua kênh chính thức, bạn đã chặn được phần lớn rủi ro.
Công thức ba bước của kẻ gian
Bước thứ nhất là tạo lòng tin bằng danh nghĩa. Kẻ gian xưng là nhân viên ngân hàng, cơ quan chức năng, nhà mạng, công ty giao hàng, hay giả giọng, giả tài khoản của người thân.
Bước thứ hai là tạo áp lực. Bạn sẽ nghe rằng tài khoản sắp bị khoá, bạn liên quan tới một vụ việc, người thân đang gặp nạn, đơn hàng sắp bị huỷ. Mục đích là khiến bạn hoảng và không kịp suy nghĩ.
Bước thứ ba là yêu cầu hành động. Chuyển tiền vào một tài khoản để kiểm tra, đọc mã vừa nhận được qua tin nhắn, bấm vào đường dẫn, cài ứng dụng để được hỗ trợ.
Kịch bản có thể thay đổi liên tục theo tin tức thời sự, nhưng ba bước này hầu như không đổi.
Khi bạn thấy đủ ba dấu hiệu: một danh nghĩa quan trọng, một áp lực gấp, một yêu cầu liên quan tới tiền hoặc mã, hãy coi đó là lừa đảo cho tới khi chứng minh được ngược lại.
Những kịch bản hay gặp
Giả danh cơ quan chức năng, nói bạn liên quan tới một vụ án, yêu cầu chuyển tiền để chứng minh trong sạch. Cơ quan chức năng không làm việc qua điện thoại theo cách đó và không yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân.
Giả danh nhân viên ngân hàng hay nhà mạng, báo tài khoản có vấn đề, xin mã xác thực để xử lý. Ngân hàng không bao giờ hỏi mã xác thực của bạn.
Giả người thân qua mạng xã hội, nhắn đang cần tiền gấp, có khi kèm cuộc gọi video ngắn, mờ, để tạo lòng tin. Công nghệ giả giọng, giả mặt khiến kịch bản này ngày càng khó nhận ra.
Tin nhắn trúng thưởng, hoàn tiền, ưu đãi đặc biệt, kèm đường dẫn tới trang giả giống hệt trang thật.
Mời làm việc nhẹ lương cao, làm nhiệm vụ nhận hoa hồng, ban đầu trả tiền thật cho vài lần đầu, rồi yêu cầu nạp tiền ngày càng lớn.
Thông báo giao hàng thất bại, yêu cầu bấm đường dẫn để cập nhật địa chỉ và thanh toán một khoản phí nhỏ.
Quy tắc dừng lại và gọi lại
Quy tắc mình áp dụng cho chính mình và gia đình rất đơn giản: không bao giờ hành động ngay trong cuộc gọi hay tin nhắn đến.
Cúp máy. Tự tìm số điện thoại chính thức của ngân hàng, cơ quan, công ty trên trang web hoặc giấy tờ chính thức, rồi tự gọi lại.
Với người thân nhắn xin tiền, gọi trực tiếp vào số điện thoại quen của họ, hoặc hỏi một người thân khác. Gia đình có thể thống nhất trước một câu hỏi bí mật chỉ người nhà mới biết.
Kẻ gian rất sợ bạn cúp máy và gọi lại, vì đó là lúc kịch bản của chúng sụp đổ. Vì vậy chúng sẽ cố giữ bạn trên máy, dặn không được nói với ai.
Bất cứ ai dặn bạn giữ bí mật, không được nói với gia đình, thì đó gần như chắc chắn là kẻ gian.
Mã xác thực và ứng dụng lạ
Mã xác thực gửi qua tin nhắn là chìa khoá cuối cùng để vào tài khoản hay xác nhận giao dịch. Đọc mã cho người khác là giao chìa khoá.
Không ai có lý do chính đáng để hỏi mã xác thực của bạn, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng.
Ứng dụng lạ được gửi qua đường dẫn, không tải từ kho ứng dụng chính thức, có thể chiếm quyền điều khiển điện thoại, đọc tin nhắn, ghi lại mọi thứ bạn gõ.
Đừng cấp quyền trợ năng, quyền điều khiển màn hình cho ứng dụng nào khi không hiểu rõ. Đây là quyền kẻ gian rất thèm muốn.
Cập nhật hệ điều hành, chỉ tải ứng dụng từ kho chính thức, bật các tính năng bảo vệ có sẵn trên máy.
Bảo vệ ông bà, bố mẹ
Người lớn tuổi thường là mục tiêu vì tin người, ít quen công nghệ, và có tiền tiết kiệm.
Hãy ngồi với ông bà, bố mẹ, kể các kịch bản cụ thể bằng ngôn ngữ đời thường. Nhắc đi nhắc lại quy tắc cúp máy và gọi cho con cháu trước khi chuyển bất kỳ khoản tiền nào.
Cài đặt sẵn chặn cuộc gọi rác, bật cảnh báo cuộc gọi lừa đảo nếu máy có.
Với tài khoản ngân hàng của người lớn tuổi, có thể đặt hạn mức chuyển tiền thấp và nhận thông báo biến động qua điện thoại của con.
Quan trọng nhất là để bố mẹ không xấu hổ khi kể lại một cuộc gọi lạ. Người bị lừa thường giấu vì ngại, và mất thêm tiền.
Hãy nói rõ: bị lừa không phải lỗi của bố mẹ, kẻ gian là người chuyên nghiệp, và gia đình luôn ở đây để cùng xử lý.
Khi đã lỡ bị lừa
Bình tĩnh và hành động nhanh. Gọi ngay tổng đài chính thức của ngân hàng để yêu cầu khoá tài khoản, khoá thẻ, và báo giao dịch đáng ngờ.
Đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng, đặc biệt nếu đã đọc mã hay cài ứng dụng lạ. Nếu đã cài ứng dụng lạ, ngắt mạng điện thoại và nhờ người có chuyên môn kiểm tra.
Lưu lại mọi bằng chứng: số điện thoại, tin nhắn, ảnh chụp màn hình, thông tin tài khoản nhận tiền.
Trình báo với cơ quan công an nơi gần nhất, mang theo bằng chứng.
Cảnh giác với lừa đảo lần hai: người tự xưng có thể giúp lấy lại tiền đã mất với một khoản phí. Đó thường là cùng một nhóm kẻ gian.
Câu hỏi cho bạn tập này: gia đình bạn đã thống nhất một câu hỏi bí mật để xác minh người thân qua điện thoại chưa?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhận ra cuộc gọi lừa đảo?
Cảnh giác khi cuộc gọi có đủ ba dấu hiệu: xưng danh người có thẩm quyền hay người thân, tạo áp lực gấp gáp, và yêu cầu chuyển tiền, đọc mã hoặc cài ứng dụng.
Ngân hàng có bao giờ hỏi mã xác thực không?
Không. Ngân hàng không bao giờ hỏi mã xác thực của bạn. Ai hỏi mã này qua điện thoại hay tin nhắn đều nên coi là kẻ gian.
Người thân nhắn xin tiền gấp thì làm gì?
Đừng chuyển ngay. Gọi trực tiếp vào số quen của người thân hoặc hỏi người nhà khác. Gia đình nên thống nhất trước một câu hỏi bí mật để xác minh.
Lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa đảo phải làm sao?
Gọi ngay tổng đài chính thức của ngân hàng để báo và khoá tài khoản, lưu bằng chứng và trình báo công an. Cảnh giác người hứa lấy lại tiền có thu phí.
Làm sao bảo vệ bố mẹ lớn tuổi khỏi lừa đảo?
Kể các kịch bản cụ thể, nhắc quy tắc cúp máy và gọi con cháu trước khi chuyển tiền, cài chặn cuộc gọi rác, đặt hạn mức chuyển tiền và để bố mẹ không ngại kể lại.
