Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Tập này nói về một chuyện mà ai dùng mạng xã hội cũng sẽ gặp: những tấm ảnh, đoạn video, giọng nói trông như thật nhưng thật ra do máy tạo ra.
Trả lời thẳng câu hỏi làm sao nhận ra: soi bằng mắt ngày càng khó, vì công nghệ tiến rất nhanh. Cách đáng tin hơn là kiểm tra xem nội dung đến từ đâu, có khớp với bối cảnh không, và tập thói quen dừng lại vài giây trước khi tin hay bấm chia sẻ.
Máy tạo ảnh và giọng nói đã giỏi tới đâu
Chỉ vài năm trước, ảnh do máy tạo còn dễ lộ: tay sáu ngón, chữ trên biển hiệu loằng ngoằng, ánh mắt vô hồn. Bây giờ phần lớn những lỗi ấy đã được sửa, và một bức ảnh đẹp có thể được tạo trong vài giây chỉ từ một câu mô tả.
Giọng nói cũng vậy. Phần mềm có thể học giọng một người từ một đoạn ghi âm ngắn, rồi đọc bất kỳ câu nào bằng giọng đó, có cả ngữ điệu, có cả cách ngừng nghỉ quen thuộc.
Video là phần khó nhất nhưng cũng đang tiến nhanh. Ghép mặt người này lên người kia, làm một người nổi tiếng nói điều họ chưa từng nói, những việc trước đây cần cả xưởng phim thì nay một máy tính cá nhân làm được.
Điều này không có nghĩa mọi thứ trên mạng đều giả. Nó có nghĩa là mình không thể dùng câu mắt thấy tai nghe để làm bằng chứng như trước nữa. Thói quen tin ngay cần được thay bằng thói quen kiểm tra.
Nhiều công cụ tạo ảnh hiện nay gắn thêm dấu hiệu nhận biết vào tệp, nhưng dấu này dễ bị mất khi ảnh được chụp màn hình hay tải lên tải xuống nhiều lần. Vì vậy không thể chỉ trông chờ vào nó.
Những dấu hiệu vẫn còn có thể để ý
Với ảnh, hãy nhìn những chi tiết nhỏ ở rìa: ngón tay, tai, răng, đồ trang sức, chữ viết trên quần áo hay biển hiệu phía sau. Máy thường làm rất đẹp phần chính giữa nhưng lơ là phần phụ.
Ánh sáng và bóng đổ cũng là manh mối. Nếu nắng chiếu từ bên trái mà bóng người lại đổ sai hướng, hoặc da người mịn tới mức như nhựa, bạn nên nghi ngờ.
Với video, để ý khẩu hình có khớp với lời nói không, mắt có chớp tự nhiên không, đường viền quanh mặt có bị nhoè khi người trong video quay đầu không.
Với giọng nói, những cuộc gọi giả thường ngắn, giục giã, tránh trả lời câu hỏi bất ngờ, và hay viện cớ sóng yếu. Giọng có thể giống nhưng cách nói chuyện thì không giống hẳn người thật mình quen.
Nhưng mình nói thật: những dấu hiệu này mỗi tháng lại ít đi. Đừng tự tin rằng mình luôn nhận ra được. Dấu hiệu chỉ là thêm một lớp nghi ngờ, không phải cách kiểm tra chắc chắn.
Kiểm tra nguồn mới là cách chắc chắn
Câu hỏi đầu tiên luôn là: ai đăng nội dung này lần đầu. Một video gây sốc mà chỉ xuất hiện trên vài trang lạ, không cơ quan báo chí nào đưa tin, thì khả năng cao là có vấn đề.
Bạn có thể dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh để xem bức ảnh đã xuất hiện ở đâu trước đó. Nhiều ảnh được gắn sai bối cảnh, ảnh cũ ở nơi này được nói là chuyện mới ở nơi khác.
Với tin liên quan tới người nổi tiếng hay cơ quan nhà nước, hãy vào trang chính thức của họ để xem. Nếu một bộ trưởng tuyên bố điều gì động trời, trang chính thức sẽ có, báo lớn sẽ đưa.
Với cuộc gọi xin tiền, nguồn đáng tin duy nhất là gọi lại vào số quen thuộc của người đó. Không gọi lại vào số vừa gọi tới, không bấm vào đường dẫn trong tin nhắn.
Kiểm tra nguồn mất một hai phút. So với hậu quả của việc tin nhầm, đó là khoản thời gian rất rẻ.
Thói quen dừng lại trước khi chia sẻ
Nội dung giả thường được thiết kế để làm mình xúc động mạnh: tức giận, sợ hãi, thương cảm. Khi cảm xúc lên cao, mình dễ bấm chia sẻ trước khi kịp nghĩ.
Hãy tập một thói quen nhỏ: thấy thứ gì làm mình sôi máu hay rưng rưng, đợi năm phút rồi mới quyết định có chia sẻ không. Năm phút ấy đủ để cảm xúc lắng xuống và lý trí làm việc.
Nếu không chắc, đừng chia sẻ. Không ai trách bạn vì không lan truyền một tin chưa kiểm chứng, nhưng lan truyền tin giả có thể làm tổn thương người khác, thậm chí vi phạm pháp luật.
Trong nhóm gia đình, nhóm bạn bè, bạn có thể là người nhắc nhẹ nhàng: tin này chưa thấy báo nào đưa, mình chờ xem đã nhé. Một câu như vậy nhiều khi chặn được cả chuỗi chia sẻ.
Với ông bà, cha mẹ lớn tuổi, những người hay tin tưởng những gì nhận được qua tin nhắn, hãy chủ động dặn trước về chuyện ảnh và video giả, kèm vài ví dụ cụ thể cho dễ hình dung.
Sống trong thời đại khó phân biệt thật giả
Mình nghĩ trong vài năm tới, việc phân biệt thật giả bằng giác quan sẽ gần như không thể với người bình thường. Thứ còn lại để dựa vào là niềm tin vào nguồn tin và các mối quan hệ thật.
Điều đó làm uy tín của những nguồn tin nghiêm túc càng có giá. Báo chí có kiểm chứng, cơ quan có trách nhiệm, và cả những người bạn mình biết rõ, sẽ quan trọng hơn bao giờ hết.
Với chính mình, hãy cẩn thận với giọng nói và hình ảnh đăng công khai. Không cần sợ hãi tới mức không đăng gì, nhưng hiểu rằng mọi đoạn ghi âm công khai đều có thể bị dùng để giả giọng.
Với doanh nghiệp, nên có quy trình xác nhận cho những yêu cầu chuyển tiền, dù yêu cầu đến từ giọng của giám đốc. Một cuộc gọi lại theo kênh nội bộ có thể cứu cả công ty.
Câu hỏi mình gửi bạn tập này: nếu ngay bây giờ có ai gọi tới bằng giọng của người thân nhất của bạn, bạn đã có quy tắc gì để kiểm tra chưa?
Câu hỏi thường gặp
Deepfake là gì?
Deepfake là ảnh, video hoặc giọng nói được tạo hoặc chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo để trông như thật, thường ghép khuôn mặt hoặc giọng của một người vào nội dung họ chưa từng làm hay nói.
Có phần mềm nào phát hiện được ảnh giả không?
Có một số công cụ hỗ trợ phát hiện, nhưng không công cụ nào chính xác tuyệt đối và công nghệ tạo ảnh tiến rất nhanh. Kiểm tra nguồn và bối cảnh vẫn là cách đáng tin hơn.
Nhận được cuộc gọi giọng người thân xin tiền gấp thì làm gì?
Cúp máy và gọi lại vào số quen thuộc của người thân đó. Không chuyển tiền, không đọc mã xác nhận, không bấm đường dẫn lạ. Có thể hỏi một câu bí mật chỉ người nhà biết.
Chia sẻ video giả có bị phạt không?
Lan truyền thông tin sai sự thật có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật Việt Nam, tuỳ mức độ và hậu quả. Cách an toàn là không chia sẻ khi chưa kiểm chứng được nguồn.
Làm sao bảo vệ giọng nói của mình khỏi bị giả?
Không thể bảo vệ tuyệt đối, nhưng có thể hạn chế đăng ghi âm dài công khai, thống nhất với người thân quy tắc xác minh khi có yêu cầu chuyển tiền, và cảnh giác với cuộc gọi lạ hỏi chuyện vu vơ để ghi âm.
