Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Bạn có để ý rằng văn do AI viết đọc rất trơn mà rất dễ nhận ra không? Câu nào cũng đúng ngữ pháp, nhưng đọc xong chẳng nhớ gì. Tập này mình bàn cách viết cùng AI mà vẫn là mình.
Câu trả lời gọn: để máy làm phần khung và bản nháp, còn bạn tự viết lại những chỗ mang dấu ấn riêng như câu mở, câu kết, ví dụ thật, quan điểm của mình. Cho máy đọc những bài cũ của bạn làm mẫu cũng giúp giọng văn sát hơn.
Vì sao văn của máy hay nhạt
Máy học từ hàng triệu bài viết, và câu trả lời nó đưa ra thường là phiên bản trung bình của tất cả những bài ấy. Trung bình thì an toàn, nhưng trung bình cũng là thứ không ai nhớ.
Máy hay dùng những cụm từ quen thuộc vì chúng xuất hiện nhiều trong dữ liệu: trong thời đại ngày nay, không thể phủ nhận, đóng vai trò quan trọng. Người đọc gặp chúng nhiều tới mức tự động lướt qua.
Máy không có trải nghiệm riêng. Nó không từng thất bại với một khách hàng khó tính, không từng thức khuya sửa một bản kế hoạch. Những chi tiết làm bài viết sống động lại chính là những thứ máy không có.
Máy cũng có xu hướng cân bằng mọi phía, ít khi nói thẳng một quan điểm. Trong khi người đọc thường nhớ những bài viết dám nói rõ mình nghĩ gì.
Hiểu những điểm này, bạn biết chính xác phải bù vào đâu khi sửa bản nháp của máy.
Thêm một lý do nữa là máy luôn cố làm hài lòng người hỏi. Nó tránh những câu gây tranh cãi, tránh khẳng định mạnh, tránh dùng những chữ đời thường có phần suồng sã. Kết quả là văn lịch sự tới mức vô vị, giống một bài phát biểu chuẩn mực hơn là một người đang nói chuyện với bạn.
Chia việc: máy dựng khung, người thổi hồn
Một cách làm hiệu quả là nhờ máy lên dàn ý trước. Bạn đưa chủ đề, người đọc, mục đích, máy gợi ý các phần. Bạn sắp xếp lại theo logic của mình, thêm bớt ý.
Rồi nhờ máy viết nháp từng phần, không phải cả bài một lúc. Viết từng phần giúp bạn kiểm soát nội dung tốt hơn và dễ chen ý riêng vào.
Sau đó bạn tự viết lại câu mở đầu. Câu mở là chỗ người đọc quyết định có đọc tiếp hay không, và cũng là chỗ giọng của bạn hiện rõ nhất.
Thêm vào những ví dụ thật từ công việc, từ khách hàng, từ trải nghiệm của bạn. Một ví dụ cụ thể có giá trị hơn ba đoạn văn chung chung.
Cuối cùng tự viết câu kết, và đọc to cả bài một lần. Chỗ nào đọc lên không giống cách bạn nói, sửa lại.
Một mẹo nhỏ mình hay dùng: sau khi máy viết nháp, mình đọc và gạch chân những câu mà nếu bỏ đi bài vẫn không mất gì. Thường có rất nhiều câu như vậy. Xoá chúng đi, bài ngắn lại, chắc lại, và phần còn lại tự nhiên nghe giống mình hơn.
Dạy máy viết giống mình hơn
Nếu bạn đã có vài bài viết cũ mình ưng ý, hãy đưa chúng cho máy và nhờ nó mô tả phong cách: câu dài hay ngắn, xưng hô thế nào, hay dùng ví dụ ra sao.
Rồi dùng chính bản mô tả đó trong câu lệnh lần sau. Máy sẽ viết sát giọng bạn hơn rất nhiều so với để mặc định.
Nói rõ những gì bạn không muốn: không dùng các cụm từ sáo rỗng, không mở bài bằng định nghĩa, không kết bằng câu tóm lại. Liệt kê cụ thể, máy sẽ tránh được phần lớn.
Cho máy biết người đọc là ai. Viết cho chủ quán ăn nhỏ khác viết cho giám đốc tài chính. Bối cảnh càng rõ, giọng văn càng hợp.
Dù vậy, đừng kỳ vọng máy viết hoàn toàn như bạn. Nó chỉ đưa bạn tới gần hơn, phần còn lại vẫn là bàn tay biên tập của bạn.
Những chỗ phải tự kiểm
Số liệu và sự kiện. Máy có thể chèn vào một con số nghe hợp lý mà không có thật. Mọi con số trong bài đều phải có nguồn bạn đã kiểm.
Lời hứa và cam kết. Văn của máy đôi khi hứa hẹn quá đà, như đảm bảo, chắc chắn, tốt nhất. Với văn bản công ty, những chữ này có thể thành cam kết pháp lý.
Giọng điệu với người đọc. Một email trả lời khách đang giận cần được đọc lại cẩn thận, vì máy có thể lịch sự một cách máy móc làm khách càng khó chịu.
Sự trùng lặp. Bài viết do máy viết có thể na ná nội dung đã có trên mạng. Với bài đăng công khai, hãy chắc rằng bài có góc nhìn và giá trị riêng.
Và câu hỏi lớn nhất: bài này có thật sự nói điều mình muốn nói không, hay chỉ là một bài viết đúng về hình thức.
Trích dẫn và tên người cũng phải kiểm. Máy có thể gán một câu nói hay cho một nhân vật nổi tiếng mà người đó chưa từng nói. Đăng lên một câu trích dẫn sai không chỉ làm mất uy tín mà có khi còn gây hiểu lầm cho người đọc tin bạn.
Giọng riêng là tài sản trong thời đại AI
Khi ai cũng có thể viết trơn tru nhờ máy, sự trơn tru không còn là lợi thế. Thứ làm bạn khác biệt là góc nhìn riêng, trải nghiệm riêng, cách nói chuyện riêng.
Những người viết có giọng rõ ràng sẽ càng có giá. Người đọc tìm tới họ không phải vì thông tin, vì thông tin thì máy cũng đưa được, mà vì cách họ nghĩ.
Vì vậy dùng AI để tiết kiệm thời gian ở phần cơ học, rồi dồn thời gian đó vào phần làm nên giọng của bạn: quan sát, suy nghĩ, trải nghiệm.
Viết tay một chút mỗi ngày, dù chỉ vài dòng nhật ký, cũng giúp giữ giọng. Giọng văn như cơ bắp, không dùng thì yếu đi.
Câu hỏi cho bạn tập này: nếu che tên tác giả đi, người quen của bạn có nhận ra bài viết gần nhất là của bạn không?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để văn AI bớt nhạt?
Viết lại câu mở và câu kết, thêm ví dụ thật từ trải nghiệm của bạn, nói rõ quan điểm và loại bỏ các cụm từ sáo rỗng. Cho máy đọc bài cũ của bạn làm mẫu cũng giúp giọng văn sát hơn.
Có nên nhờ AI viết cả bài một lần không?
Không nên. Viết theo dàn ý và từng phần giúp bạn kiểm soát nội dung, chen ý riêng và phát hiện sai sót dễ hơn so với nhận một bài hoàn chỉnh rồi chỉ đọc lướt.
Người đọc có nhận ra văn do AI viết không?
Nhiều người nhận ra qua các cụm từ quen thuộc, cấu trúc đều đều và việc thiếu chi tiết cụ thể. Biên tập kỹ và thêm trải nghiệm thật làm bài viết tự nhiên hơn nhiều.
Dùng AI viết bài có vi phạm gì không?
Tuỳ quy định của nơi bạn đăng và của công ty. Điều quan trọng là bạn chịu trách nhiệm về nội dung, kiểm tra số liệu và không sao chép nội dung của người khác.
Làm sao giữ giọng văn riêng?
Viết đều đặn bằng tay, đọc to bài viết trước khi đăng, giữ những cách nói quen thuộc của mình và dùng AI chủ yếu cho phần dàn ý, nháp và kiểm tra lỗi.
