Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Bạn đã bao giờ mở điện thoại để xem giờ, rồi hai mươi phút sau nhận ra mình đang xem video của một người hoàn toàn xa lạ, và vẫn chưa biết mấy giờ? Mình đã bị như vậy nhiều lần. Tập này nói về mạng xã hội và sự chú ý của chúng ta.
Trả lời ngắn: mạng xã hội được thiết kế để giữ bạn ở lại lâu nhất có thể, bằng nguồn tin không có điểm dừng, thông báo liên tục, và thuật toán ưu tiên nội dung gây cảm xúc mạnh. Lấy lại sự chú ý không có nghĩa là phải bỏ hẳn mạng xã hội. Đó là tắt bớt thông báo, chọn lại những gì mình theo dõi, đặt giờ dùng, và dùng có chủ đích thay vì lướt theo thói quen.
Vì sao ta lướt mãi không dừng
Nhiều nền tảng kiếm tiền từ quảng cáo, và quảng cáo hiệu quả hơn khi người dùng ở lại lâu hơn. Vì vậy thời gian của bạn chính là thứ họ cạnh tranh.
Nguồn tin cuộn vô tận không có điểm kết thúc tự nhiên. Một tờ báo giấy có trang cuối, một cuốn sách có chương cuối, nhưng nguồn tin thì không.
Mỗi lần kéo xuống là một lần bất ngờ: có thể là điều thú vị, có thể không. Cảm giác chờ đợi điều bất ngờ này rất dễ thành thói quen.
Thuật toán học xem bạn dừng lại lâu ở đâu, rồi đưa thêm những thứ tương tự. Nội dung gây giận dữ, lo lắng, tò mò mạnh thường giữ người ta lâu nhất.
Hiểu điều này không phải để đổ lỗi, mà để thấy rằng khó dừng lại không phải vì bạn yếu đuối. Bạn đang đối mặt với một hệ thống được thiết kế rất kỹ.
Ảnh hưởng tới sự chú ý
Nhiều người thấy khó đọc hết một bài dài, khó tập trung làm một việc lâu, hay bồn chồn muốn cầm điện thoại khi có khoảng trống.
Mỗi lần bị thông báo cắt ngang, ta cần thời gian để quay lại mạch suy nghĩ. Một ngày có hàng chục lần như vậy thì gần như không có lúc nào tập trung sâu.
So sánh mình với cuộc sống được chọn lọc của người khác có thể làm ta thấy thiếu, thấy kém, dù đó không phải bức tranh đầy đủ.
Mỗi người bị ảnh hưởng khác nhau. Có người dùng mạng xã hội rất lành mạnh, có người thấy mệt mỏi rõ rệt.
Nếu bạn thấy tâm trạng đi xuống kéo dài, lo âu, mất ngủ, hãy nói chuyện với người thân và tìm gặp người có chuyên môn về sức khoẻ tinh thần.
Một cách tự kiểm tra đơn giản là để ý cảm giác của mình sau mỗi lần lướt. Nếu thường xuyên thấy mệt hơn, bực hơn, hay tự ti hơn so với lúc trước khi mở, đó là tín hiệu đáng lắng nghe. Nếu thấy vui, được kết nối, học được điều mới, cách dùng của bạn có lẽ đang ổn.
Tắt thông báo, lấy lại thế chủ động
Bước đơn giản và hiệu quả nhất: tắt gần hết thông báo của mạng xã hội. Thông báo là cách ứng dụng gọi bạn quay lại theo lịch của nó, không phải lịch của bạn.
Giữ thông báo cho những thứ thật sự cần: tin nhắn từ người thân, cuộc gọi, việc gấp trong công việc.
Tắt chấm đỏ đếm số thông báo trên biểu tượng ứng dụng. Con số ấy được thiết kế để làm bạn khó chịu cho tới khi mở ra.
Dùng chế độ tập trung hay không làm phiền của điện thoại trong giờ làm việc và giờ ngủ.
Bạn sẽ ngạc nhiên vì gần như không bỏ lỡ điều gì quan trọng.
Chọn lại những gì mình theo dõi
Nguồn tin của bạn phản ánh những gì bạn đã theo dõi, đã bấm thích, đã dừng xem. Bạn có quyền dọn dẹp nó.
Bỏ theo dõi những trang, những người thường làm bạn bực bội, lo lắng, tự ti mà không mang lại điều gì hữu ích.
Theo dõi những nguồn giúp bạn học hỏi, những người truyền cảm hứng tích cực, những nhóm có chung sở thích lành mạnh.
Dùng các tính năng như ẩn bài, không quan tâm, để thuật toán hiểu bạn không muốn xem gì.
Kiểm tra lại nguồn gốc trước khi chia sẻ tin tức. Nội dung gây sốc thường lan nhanh nhất, nhưng không phải lúc nào cũng thật.
Mỗi vài tháng, dọn lại một lần. Nguồn tin như khu vườn, không chăm thì cỏ dại mọc đầy.
Dùng có chủ đích
Trước khi mở ứng dụng, tự hỏi: mình mở để làm gì? Xem tin của gia đình, trả lời một tin nhắn, tìm một thông tin cụ thể.
Làm xong việc đó thì đóng lại. Nghe đơn giản nhưng đổi hẳn cách dùng.
Đặt khung giờ dùng mạng xã hội, ví dụ sau bữa trưa và buổi tối, thay vì mở bất cứ lúc nào rảnh vài giây.
Chuyển ứng dụng mạng xã hội ra khỏi màn hình chính, để mở nó cần thêm vài bước. Vài bước đó đủ để bạn kịp hỏi mình có thật sự muốn mở không.
Dùng công cụ theo dõi thời gian sử dụng có sẵn trên điện thoại để biết mình thật sự dùng bao lâu. Con số thật thường làm người ta giật mình.
Lấp khoảng trống bằng điều khác
Ta hay cầm điện thoại để lấp khoảng trống: chờ thang máy, chờ đèn đỏ, chờ đồ ăn. Thử để những khoảng trống ấy trống một lần.
Mang theo một cuốn sách nhỏ, nghe một tập podcast, ngắm đường phố, trò chuyện với người bên cạnh.
Tìm những hoạt động cho bạn sự tập trung sâu: đọc sách giấy, nấu ăn, làm vườn, chơi nhạc, thể thao.
Gặp bạn bè ngoài đời nhiều hơn. Mạng xã hội giúp giữ liên lạc, nhưng không thay được một buổi cà phê thật.
Mạng xã hội là công cụ. Mục tiêu không phải là ghét nó, mà là bạn dùng nó, chứ không phải nó dùng bạn.
Câu hỏi cho bạn tập này: hôm qua bạn đã mở mạng xã hội bao nhiêu lần, và bao nhiêu lần trong số đó là có chủ đích?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lướt mạng xã hội khó dừng?
Vì nguồn tin không có điểm dừng, mỗi lần kéo là một bất ngờ, thông báo liên tục gọi bạn quay lại và thuật toán ưu tiên nội dung gây cảm xúc mạnh để giữ bạn lâu hơn.
Có cần bỏ hẳn mạng xã hội không?
Không nhất thiết. Có thể tắt bớt thông báo, chọn lại nguồn theo dõi, đặt giờ dùng và dùng có chủ đích để lấy lại sự chú ý.
Tắt thông báo có làm bỏ lỡ việc quan trọng không?
Thường là không, nếu bạn giữ thông báo cho tin nhắn người thân, cuộc gọi và việc gấp. Phần lớn thông báo mạng xã hội không khẩn cấp.
Làm sao để nguồn tin mạng xã hội tích cực hơn?
Bỏ theo dõi nguồn làm bạn bực bội, lo lắng; theo dõi nguồn giúp học hỏi; dùng tính năng ẩn bài và dọn lại định kỳ.
Khi nào cần tìm hỗ trợ vì mạng xã hội?
Khi tâm trạng đi xuống kéo dài, lo âu hay mất ngủ, hãy nói chuyện với người thân và tìm gặp người có chuyên môn về sức khoẻ tinh thần.
