Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Tập trước mình nói về những nghề thay đổi nhiều nhất. Tập này đi tiếp câu hỏi người nghe hay gửi tới: vậy em nên học kỹ năng gì để không bị bỏ lại.
Câu trả lời ngắn: những kỹ năng giữ giá là kỹ năng máy khó làm hoặc cần con người đứng ra chịu trách nhiệm. Đó là đặt đúng vấn đề, phán đoán và kiểm tra kết quả, giao tiếp và thuyết phục, hiểu sâu một lĩnh vực, làm việc với con người, và khả năng học cái mới liên tục. Biết dùng công cụ AI thành thạo là kỹ năng nền ai cũng cần, nhưng chỉ có nó thôi thì chưa đủ.
Đặt đúng vấn đề
AI giỏi trả lời câu hỏi, nhưng nó không biết câu hỏi nào đáng hỏi. Người đặt đúng vấn đề là người dẫn đường.
Một khách hàng nói muốn website đẹp hơn. Người giỏi sẽ hỏi tiếp: đẹp hơn để làm gì, khách đang bỏ đi ở bước nào, điều gì thật sự cản họ mua hàng. Có khi vấn đề không nằm ở giao diện.
Kỹ năng này đến từ việc hiểu bối cảnh, hiểu người, và dám hỏi vì sao thêm vài lần.
Bạn có thể luyện nó mỗi ngày: trước khi bắt tay làm một việc, viết ra một câu việc này nhằm giải quyết vấn đề gì cho ai. Nếu không viết được, hãy hỏi thêm.
Khi làm việc với AI, người đặt vấn đề rõ ràng nhận được kết quả tốt hơn hẳn người chỉ ra lệnh chung chung.
Phán đoán và kiểm tra
AI có thể đưa ra mười phương án trong một phút. Ai chọn phương án nào, và vì sao, là việc của con người.
AI cũng có thể nói sai mà rất tự tin. Người có kiến thức nghề sẽ nhận ra chỗ sai, người không có sẽ chép nguyên.
Kỹ năng kiểm tra bao gồm: đối chiếu với nguồn đáng tin, thử lại bằng cách khác, hỏi người có chuyên môn, và biết khi nào một kết quả nghe quá hay để là thật.
Đây là lý do kiến thức nền vẫn quan trọng. Muốn kiểm tra được bài toán, bạn phải biết làm toán. Muốn kiểm tra bản dịch, bạn phải giỏi cả hai ngôn ngữ.
Trong nhiều tổ chức, người được tin giao việc quan trọng là người có phán đoán tốt và dám nói không khi thấy sai.
Phán đoán còn là biết cân nhắc giữa các giá trị: nhanh hay chắc, rẻ hay bền, lợi trước mắt hay lợi lâu dài. Máy có thể liệt kê, nhưng chọn là việc của người.
Giao tiếp và thuyết phục
Một ý tưởng hay mà không giải thích được cho người khác hiểu thì không thành hiện thực.
Giao tiếp tốt là nói rõ ràng, nghe kỹ, viết gọn, trình bày đúng mức với đúng người. Báo cáo cho giám đốc khác giải thích cho khách hàng, khác hướng dẫn đồng nghiệp mới.
Thuyết phục là kỹ năng đưa người khác cùng đi một hướng: hiểu điều họ quan tâm, đưa lý lẽ phù hợp, chấp nhận góp ý.
AI có thể giúp bạn viết bản nháp, nhưng niềm tin giữa người với người vẫn đến từ việc gặp gỡ, giữ lời, và quan tâm thật.
Kỹ năng này luyện được qua việc chủ động trình bày trong cuộc họp, viết tóm tắt cho nhóm, nhận việc giải thích với khách.
Một bài tập đơn giản: sau mỗi cuộc họp, thử tóm tắt kết luận trong ba câu và gửi cho cả nhóm. Làm đều đặn vài tháng, bạn sẽ thấy mình nói gọn hơn, nghĩ rõ hơn, và đồng nghiệp bắt đầu tìm đến bạn khi cần ai đó nói lại cho dễ hiểu.
Chuyên môn sâu trong một lĩnh vực
Kiến thức phổ thông nay ai cũng tra được trong vài giây. Thứ hiếm là hiểu sâu một lĩnh vực cụ thể, biết những ngoại lệ, những điều chỉ người trong nghề lâu năm mới thấy.
Chuyên môn sâu cộng với biết dùng AI là sự kết hợp mạnh. Bạn dùng máy để làm nhanh phần thông thường, dùng hiểu biết của mình cho phần khó.
Không cần sâu trong mọi thứ. Chọn một hai lĩnh vực bạn yêu thích, gắn với công việc, và đào sâu dần qua năm tháng.
Kết hợp hai lĩnh vực ít người kết hợp cũng tạo giá trị: luật và công nghệ, y tế và dữ liệu, nông nghiệp và bán hàng trực tuyến.
Chuyên môn sâu còn đến từ trải nghiệm thật: những dự án đã làm, những lần sai đã sửa. Thứ này không ai sao chép được.
Làm việc với con người
Phần lớn công việc vẫn là làm với người: đồng nghiệp, khách hàng, đối tác, cấp trên, cấp dưới.
Biết lắng nghe, biết hợp tác, biết giải quyết mâu thuẫn, biết động viên người khác, là những kỹ năng ngày càng quý khi phần việc kỹ thuật được máy hỗ trợ nhiều hơn.
Người quản lý giỏi trong thời AI là người giúp đội mình học công cụ mới, phân công lại việc hợp lý, và giữ tinh thần đội khi mọi thứ thay đổi.
Sự tử tế, đáng tin, giữ lời là thứ không lỗi thời. Người ta muốn làm việc với người mình tin.
Những ngành dịch vụ chăm sóc con người như giáo dục, y tế, chăm sóc người già sẽ còn cần rất nhiều người có kỹ năng này.
Học liên tục, một kỹ năng của mọi kỹ năng
Công cụ hôm nay có thể lỗi thời sau vài năm. Thứ giữ giá lâu nhất là khả năng học cái mới nhanh và không ngại bắt đầu lại.
Học liên tục không cần quá lớn lao. Mỗi tuần dành vài giờ thử một công cụ mới, đọc về ngành mình, học từ một đồng nghiệp giỏi.
Học bằng cách làm dự án thật, dù nhỏ, hiệu quả hơn học lý thuyết mãi.
Ghi lại những gì đã học, chia sẻ lại cho người khác. Dạy người khác là cách học sâu nhất.
Và giữ sự tò mò. Người tò mò sẽ tự tìm ra cách thích nghi, dù thay đổi đến từ đâu.
Câu hỏi cho bạn tập này: trong sáu kỹ năng hôm nay, kỹ năng nào bạn mạnh nhất, và kỹ năng nào bạn muốn luyện thêm trong ba tháng tới?
Câu hỏi thường gặp
Kỹ năng nào giữ giá khi AI phát triển?
Đặt đúng vấn đề, phán đoán và kiểm tra kết quả, giao tiếp và thuyết phục, chuyên môn sâu, làm việc với con người và khả năng học liên tục.
Chỉ cần giỏi dùng AI là đủ không?
Chưa đủ. Dùng AI thành thạo là kỹ năng nền, nhưng cần thêm kiến thức nghề để kiểm tra kết quả và kỹ năng con người để biến kết quả thành giá trị.
Vì sao kiến thức nền vẫn quan trọng khi đã có AI?
Vì AI có thể sai mà rất tự tin. Muốn nhận ra và sửa chỗ sai, bạn cần hiểu nghề, giống như muốn kiểm tra bài toán thì phải biết làm toán.
Làm sao luyện kỹ năng đặt vấn đề?
Trước khi làm một việc, viết ra một câu việc này giải quyết vấn đề gì cho ai. Hỏi vì sao thêm vài lần để tìm ra nhu cầu thật.
Học liên tục nên bắt đầu thế nào?
Dành vài giờ mỗi tuần thử công cụ mới, đọc về ngành mình, làm dự án nhỏ thật, ghi lại điều đã học và chia sẻ cho người khác.
