Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Câu hỏi mình nhận nhiều nhất từ người nghe trong năm qua không phải về công nghệ, mà là nghề của em có bị AI thay không. Tập này mình cố trả lời thật lòng, không doạ và cũng không trấn an suông.
Trả lời thẳng: những nghề thay đổi nhiều nhất là nghề có nhiều việc lặp lại trên máy tính, dựa trên chữ, số và các mẫu có sẵn, như soạn thảo văn bản, nhập liệu, dịch thuật, chăm sóc khách hàng qua tin nhắn, phần lập trình cơ bản, thiết kế theo mẫu. Nhưng thay đổi thường là đổi cách làm và đổi phần việc trong nghề, chứ hiếm khi cả nghề biến mất trong một sớm một chiều.
Nhìn vào việc, đừng nhìn vào tên nghề
Một cách nghĩ hữu ích là tách nghề của bạn thành từng việc nhỏ trong một tuần làm việc. Tên nghề thì giữ nguyên, nhưng từng việc bên trong có thể đổi rất khác nhau.
Một nhân viên kế toán có việc nhập chứng từ, đối chiếu số liệu, lập báo cáo, giải thích số liệu cho giám đốc, làm việc với cơ quan thuế. AI và phần mềm tự động có thể làm nhanh phần nhập liệu, đối chiếu, nhưng phần giải thích và chịu trách nhiệm thì vẫn cần người.
Một người làm truyền thông có việc viết bản nháp, chọn ảnh, lên kế hoạch, làm việc với khách hàng, đo hiệu quả. Phần viết nháp thay đổi nhanh nhất, phần hiểu khách hàng thay đổi chậm nhất.
Khi bạn nhìn nghề của mình theo cách này, câu hỏi chuyển từ mình có mất việc không sang phần nào trong việc của mình sẽ đổi và phần nào sẽ quan trọng hơn.
Đây cũng là cách nhiều công ty đang nghĩ: không phải bỏ vị trí, mà sắp xếp lại việc trong vị trí đó.
Những nhóm việc đổi nhanh
Soạn thảo theo mẫu: thư từ, báo cáo định kỳ, mô tả sản phẩm, biên bản họp. AI viết bản nháp nhanh, người làm chuyển sang biên tập và kiểm tra.
Nhập liệu và xử lý giấy tờ: đọc hoá đơn, trích thông tin từ tài liệu, điền biểu mẫu. Đây là nhóm việc phần mềm tự động hoá đã làm từ trước, nay AI làm tốt hơn với tài liệu lộn xộn.
Dịch thuật thông thường: dịch tài liệu nội bộ, email, nội dung phổ thông. Người dịch chuyển sang hiệu đính, xử lý văn bản chuyên ngành, văn chương, pháp lý, nơi sai một chữ là có hậu quả.
Trả lời khách hàng các câu hỏi lặp lại qua tin nhắn: giờ mở cửa, tình trạng đơn hàng, chính sách đổi trả. Người làm chăm sóc khách hàng tập trung vào ca khó, khách đang bực, vấn đề phức tạp.
Lập trình phần cơ bản: viết đoạn mã quen thuộc, viết kiểm thử, chuyển mã từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Lập trình viên dành nhiều thời gian hơn cho thiết kế hệ thống, đọc và kiểm tra mã.
Thiết kế theo mẫu: ảnh quảng cáo đơn giản, bố cục bài đăng mạng xã hội. Người thiết kế chuyển sang định hướng thẩm mỹ, thương hiệu, và chọn lọc.
Những nhóm việc đổi chậm
Việc cần có mặt và dùng đôi tay trong môi trường không đoán trước được: sửa chữa điện nước, chăm sóc người bệnh, xây dựng, nấu ăn ở bếp đông khách. Robot còn rất xa mới làm tốt những việc này.
Việc cần lòng tin và trách nhiệm cá nhân: bác sĩ quyết định điều trị, luật sư đứng ra bảo vệ thân chủ, người quản lý chịu trách nhiệm cho một quyết định.
Việc cần hiểu con người sâu sắc: thầy cô với học trò, người tư vấn tâm lý, người bán hàng xây quan hệ lâu năm với khách.
Việc cần phán đoán trong tình huống mới chưa có mẫu: xử lý khủng hoảng, đàm phán, mở thị trường mới.
Ngay cả trong những nghề này, AI vẫn có thể hỗ trợ phần giấy tờ, tra cứu, ghi chép. Nhưng phần cốt lõi vẫn là con người.
Cũng cần nói thêm, những nghề đổi chậm không có nghĩa là đứng yên. Một người thợ sửa điều hoà vẫn sẽ dùng điện thoại để chẩn đoán lỗi, tra sơ đồ, báo giá cho khách. Biết dùng công cụ mới vẫn giúp họ làm nhanh hơn và phục vụ khách tốt hơn.
Vì sao không phải nghề biến mất ngay
Công nghệ có thể làm được không có nghĩa là các công ty sẽ áp dụng ngay. Cần thời gian để đổi quy trình, đào tạo, xây lòng tin, xử lý các vấn đề pháp lý và trách nhiệm.
AI vẫn mắc lỗi, đôi khi tự tin nói sai. Trong nhiều việc, cần người kiểm tra lại, và người kiểm tra phải giỏi nghề.
Lịch sử các làn sóng công nghệ trước cho thấy có nghề thu hẹp, có nghề mới sinh ra, và nhiều nghề đổi hình dạng. Bảng tính không làm biến mất kế toán, nhưng làm đổi hẳn công việc kế toán.
Tuy vậy, mình không muốn trấn an suông. Với từng cá nhân, việc phần việc của mình bị thu hẹp là có thật và có thể gây khó khăn. Chuẩn bị sớm vẫn tốt hơn.
Tốc độ thay đổi cũng khác nhau giữa các công ty, các ngành, các địa phương. Công ty lớn có thể đổi nhanh, doanh nghiệp nhỏ đổi chậm hơn.
Người đang làm các nghề đổi nhanh nên làm gì
Học dùng chính công cụ AI trong nghề của mình, và học thật kỹ. Người biết dùng AI tốt trong nghề sẽ có lợi thế so với người không dùng.
Dịch chuyển dần về phía phần việc khó thay: hiểu khách hàng, kiểm tra chất lượng, xử lý ngoại lệ, chịu trách nhiệm cuối cùng.
Xây chuyên môn sâu trong một lĩnh vực hẹp. Một người dịch hiểu sâu luật hợp đồng có giá trị hơn một người dịch mọi thứ.
Ghi lại những gì bạn làm tốt mà máy làm kém, và nói chuyện với quản lý về việc giao thêm cho bạn phần đó.
Giữ quan hệ trong nghề, học hỏi đồng nghiệp đang thử những cách làm mới. Thay đổi dễ hơn khi có người đi cùng.
Câu hỏi cho bạn tập này: nếu chia công việc tuần qua của bạn thành mười việc nhỏ, việc nào máy có thể làm nhanh hơn, và việc nào chỉ bạn làm được?
Câu hỏi thường gặp
Nghề nào bị AI ảnh hưởng nhiều nhất?
Những nghề có nhiều việc lặp lại trên máy tính dựa trên chữ, số và mẫu có sẵn như soạn thảo, nhập liệu, dịch thuật thông thường, chăm sóc khách hàng qua tin nhắn và lập trình cơ bản.
AI có làm biến mất hẳn nghề không?
Thường là đổi cách làm và đổi phần việc trong nghề hơn là xoá cả nghề ngay. Tuy vậy với từng người, phần việc bị thu hẹp là có thật nên cần chuẩn bị sớm.
Nghề nào ít bị AI thay đổi?
Nghề cần đôi tay trong môi trường khó đoán, cần lòng tin và trách nhiệm cá nhân, cần hiểu con người sâu sắc hoặc phán đoán trong tình huống mới.
Người làm nghề đổi nhanh nên làm gì?
Học dùng công cụ AI trong nghề thật kỹ, dịch chuyển sang phần việc khó thay như hiểu khách hàng, kiểm tra chất lượng, và xây chuyên môn sâu ở một lĩnh vực hẹp.
Làm sao biết công việc của mình bị ảnh hưởng thế nào?
Chia công việc thành từng việc nhỏ trong tuần, đánh giá việc nào máy làm nhanh hơn và việc nào cần bạn, thay vì chỉ nhìn tên nghề.
