Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Mùa tuyển sinh nào mình cũng nhận được tin nhắn của các bạn lớp mười hai và cả phụ huynh, hỏi chọn ngành gì để không bị AI thay. Tập này mình chia sẻ cách nghĩ, không đưa danh sách ngành nên học hay nên tránh, vì danh sách nào cũng sẽ cũ đi rất nhanh.
Trả lời ngắn: hãy ưu tiên ngành bạn thật sự quan tâm và có năng lực, rồi xem ngành đó đòi hỏi những kỹ năng nền nào bền lâu, như tư duy, giao tiếp, chuyên môn sâu. Đừng chọn chỉ vì ngành đang nóng, cũng đừng né một ngành chỉ vì nghe nói AI sẽ thay nó. Ngành nào cũng sẽ thay đổi; người biết học và thích nghi mới là người giữ được việc.
Vì sao không nên chạy theo ngành nóng
Một ngành nóng hôm nay có thể bão hoà khi bạn ra trường bốn năm sau, vì rất nhiều người cùng chọn nó.
Thị trường lao động thay đổi nhanh hơn chương trình đào tạo. Kỹ năng cụ thể bạn học năm nhất có thể đã khác khi bạn đi làm.
Người học ngành mình không thích thường khó trụ lâu, khó học sâu, và khó vượt qua những giai đoạn vất vả của nghề.
Ngược lại, người yêu một lĩnh vực sẽ tự học thêm, tự cập nhật, và đi xa hơn trong nghề, kể cả khi nghề thay đổi.
Điều đó không có nghĩa là bỏ qua thực tế thị trường. Nó có nghĩa là đặt thực tế bên cạnh sở thích và năng lực, không đặt lên trên tất cả.
Tự hỏi mình ba câu
Câu thứ nhất: mình thích làm việc với cái gì? Với con người, với số liệu, với máy móc, với chữ nghĩa, với hình ảnh, với thiên nhiên?
Câu thứ hai: mình làm tốt điều gì mà người khác hay nhờ? Đó thường là gợi ý về năng lực tự nhiên của bạn.
Câu thứ ba: mình muốn công việc mang lại điều gì? Thu nhập ổn định, được sáng tạo, được giúp người khác, được đi nhiều nơi?
Trả lời thật lòng ba câu này, bạn sẽ thu hẹp được nhiều ngành. Không cần câu trả lời hoàn hảo, chỉ cần một hướng đi đủ rõ.
Nói chuyện với người đang làm nghề bạn quan tâm. Hỏi họ một ngày làm việc thật sự trông thế nào, điều gì vui, điều gì mệt.
Phụ huynh có thể giúp con bằng cách hỏi và lắng nghe, thay vì quyết định thay. Con sẽ đi học và đi làm nghề đó nhiều năm, không phải bố mẹ.
Kỹ năng nền quan trọng hơn tên ngành
Dù học ngành nào, có một số kỹ năng sẽ đi theo bạn suốt đời và ít bị lỗi thời.
Đọc hiểu và viết rõ ràng. Tư duy logic và giải quyết vấn đề. Hiểu số liệu cơ bản. Giao tiếp và làm việc nhóm. Ngoại ngữ, đặc biệt tiếng Anh.
Biết dùng công cụ AI trong ngành của mình, và biết kiểm tra lại kết quả của nó.
Khả năng tự học: tự tìm tài liệu, tự đặt mục tiêu, tự đánh giá mình.
Hai sinh viên cùng ngành, người có kỹ năng nền tốt hơn thường có nhiều lựa chọn hơn khi ra trường, kể cả lựa chọn chuyển sang ngành khác.
Những kỹ năng này luyện được từ ngay bây giờ, không cần đợi vào đại học. Đọc sách đều đặn, viết nhật ký hay viết blog, tham gia làm việc nhóm ở trường, tự học một ngoại ngữ qua những thứ mình thích như phim, nhạc, trò chơi. Mỗi thứ nhỏ cộng dồn lại thành nền móng.
Ngành nào cũng đang đổi
Ngành công nghệ thông tin đang đổi vì AI viết được mã. Lập trình viên tương lai cần hiểu hệ thống, hiểu người dùng, kiểm tra và chịu trách nhiệm cho mã, không chỉ gõ mã.
Ngành kinh tế, tài chính đổi vì phân tích số liệu nhanh hơn. Người làm cần hiểu bối cảnh, phán đoán, tư vấn.
Ngành ngôn ngữ đổi vì dịch máy tốt hơn. Người học ngôn ngữ cần kết hợp với một chuyên môn khác, hoặc đi sâu vào văn hoá, biên tập, dịch chuyên ngành.
Ngành y, giáo dục, kỹ thuật, nông nghiệp đều có AI hỗ trợ, nhưng phần cốt lõi vẫn cần con người có mặt và chịu trách nhiệm.
Thay vì hỏi ngành nào an toàn, hãy hỏi trong ngành mình chọn, phần nào máy sẽ làm và phần nào mình sẽ làm.
Cũng đừng quên những ngành nghề kỹ thuật thực hành, học nghề, cao đẳng. Nhiều nghề cần đôi tay khéo và hiểu biết kỹ thuật như điện, cơ khí, chăm sóc sức khoẻ, đầu bếp đang thiếu người giỏi, và ít chịu tác động trực tiếp của AI hơn nhiều nghề văn phòng.
Tận dụng những năm đại học
Bằng cấp mở cửa, nhưng thứ giữ bạn trong nghề là năng lực thật. Đừng chỉ học để thi.
Làm dự án thật: tham gia câu lạc bộ, làm cho một doanh nghiệp nhỏ, tình nguyện, làm sản phẩm cá nhân. Những thứ này dạy bạn nhiều điều lớp học không dạy.
Thực tập sớm, kể cả thực tập ngắn, để biết nghề thật trông thế nào trước khi ra trường.
Học thêm ngoài chuyên ngành một chút: sinh viên kỹ thuật học thêm giao tiếp, sinh viên kinh tế học thêm dữ liệu, sinh viên ngôn ngữ học thêm một chuyên môn.
Xây quan hệ với thầy cô, bạn bè, người đi trước. Rất nhiều cơ hội việc làm đến từ những mối quan hệ này.
Dùng AI để học nhanh hơn, nhưng đừng để nó làm bài thay bạn. Bạn đến trường để luyện bộ não của chính mình.
Nếu đã chọn rồi mà thấy không hợp
Chọn sai ngành không phải là thảm hoạ. Rất nhiều người làm nghề khác ngành học và vẫn thành công.
Những kỹ năng nền bạn học được vẫn dùng được ở ngành khác.
Có thể học thêm văn bằng hai, học các khoá ngắn hạn, hoặc chuyển hướng dần qua công việc thực tế.
Điều quan trọng là nhận ra sớm, suy nghĩ kỹ, và có kế hoạch, thay vì bỏ ngang trong hoang mang.
Câu hỏi cho bạn tập này: nếu bỏ qua chuyện ngành nào đang nóng, bạn thật sự thích làm việc với cái gì?
Và nhớ rằng một người ra trường vẫn còn bốn mươi năm đi làm phía trước. Không ai giữ nguyên một nghề suốt chừng ấy năm trong thời thay đổi nhanh như bây giờ. Ngành học đầu tiên chỉ là điểm xuất phát, không phải đích đến.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn ngành đang nóng không?
Không nên chỉ vì ngành đang nóng. Ngành có thể bão hoà khi bạn ra trường. Hãy đặt thực tế thị trường bên cạnh sở thích và năng lực của bạn.
Ngành nào không bị AI thay thế?
Ngành nào cũng đang thay đổi. Câu hỏi đúng hơn là trong ngành bạn chọn, phần nào máy sẽ làm và phần nào cần con người.
Kỹ năng nào cần có dù học ngành gì?
Đọc hiểu và viết rõ, tư duy logic, hiểu số liệu cơ bản, giao tiếp, ngoại ngữ, biết dùng và kiểm tra công cụ AI, và khả năng tự học.
Phụ huynh nên giúp con chọn ngành thế nào?
Hỏi và lắng nghe con về sở thích, năng lực, mong muốn; giúp con gặp người đang làm nghề, thay vì quyết định thay con.
Chọn sai ngành thì sao?
Không phải thảm hoạ. Kỹ năng nền vẫn dùng được, và có thể chuyển hướng qua văn bằng hai, khoá ngắn hạn hoặc công việc thực tế.
