Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Xe tự lái là một trong những lời hứa công nghệ được nhắc tới nhiều nhất trong mười mấy năm qua. Có nơi xe không người lái đã chở khách thật, có nơi vẫn chỉ là thử nghiệm. Tập này mình bàn chuyện nó vướng ở đâu.
Trả lời ngắn: xe tự lái đã chạy được ở một số thành phố, trong những khu vực và điều kiện được cấp phép. Nhưng nó vẫn vướng ở ba chỗ: những tình huống hiếm và khó đoán trên đường, câu hỏi ai chịu trách nhiệm khi có tai nạn, và chi phí. Giao thông hỗn hợp dày đặc xe máy như ở Việt Nam là một trong những môi trường khó nhất cho công nghệ này.
Xe tự lái nhìn và nghĩ thế nào
Một chiếc xe tự lái có nhiều mắt: camera nhìn màu sắc và biển báo, radar đo khoảng cách và tốc độ vật thể kể cả khi trời mưa, có xe còn dùng cảm biến laser để dựng hình không gian ba chiều quanh xe.
Phần mềm ghép tất cả dữ liệu ấy lại, nhận ra đâu là xe khác, người đi bộ, vạch kẻ đường, đèn tín hiệu. Đây là phần trí tuệ nhân tạo học từ hàng triệu giờ dữ liệu lái xe.
Sau đó xe dự đoán các đối tượng xung quanh sẽ làm gì trong vài giây tới, rồi lên kế hoạch đường đi: tăng tốc, giảm tốc, chuyển làn, dừng.
Tất cả diễn ra nhiều lần trong mỗi giây. Ở điều kiện quen thuộc, xe tự lái phản ứng nhanh hơn và không bao giờ mất tập trung như người lái mệt mỏi.
Cần phân biệt xe tự lái hoàn toàn với hệ thống hỗ trợ lái như giữ làn, phanh khẩn cấp, ga tự động. Phần lớn ô tô mới hiện nay có hỗ trợ lái, nhưng người vẫn phải chịu trách nhiệm cầm lái.
Nhầm lẫn hai thứ này là nguyên nhân của không ít tai nạn, khi người lái tin rằng xe tự lo được mọi thứ.
Những tình huống hiếm mới là chỗ khó
Lái xe chín mươi chín phần trăm thời gian là những tình huống quen thuộc. Phần khó nằm ở một phần trăm còn lại: một chiếc ghế rơi giữa đường, một người điều khiển giao thông bằng tay, một xe cứu thương đi ngược chiều.
Con người xử lý những tình huống hiếm nhờ hiểu biết chung về thế giới. Máy chỉ có những gì nó đã học, và có những tình huống chưa từng xuất hiện trong dữ liệu.
Thời tiết xấu như mưa lớn, sương mù, đường ngập làm cảm biến kém chính xác. Vạch kẻ đường mờ, biển báo bị che cũng gây khó.
Để xe tự lái an toàn ở mức chấp nhận được, nó phải xử lý tốt cả những tình huống hiếm ấy, vì chính chúng gây tai nạn nghiêm trọng.
Đó là lý do nhiều dịch vụ xe tự lái chỉ chạy trong khu vực đã được lập bản đồ kỹ, điều kiện thời tiết phù hợp, và có người giám sát từ xa.
Mở rộng từ vài khu vực ra khắp mọi nơi khó hơn nhiều so với từ không đến có.
Vì sao giao thông Việt Nam đặc biệt khó
Đường phố Việt Nam có mật độ xe máy rất cao, xe đi sát nhau, chuyển hướng linh hoạt, không phải lúc nào cũng theo làn. Người Việt quen đọc ý định của nhau qua ánh mắt, cái nghiêng đầu, tiếng còi.
Với một chiếc xe tự lái, mỗi xe máy là một đối tượng cần dự đoán. Hàng chục đối tượng di chuyển khó đoán quanh xe cùng lúc là bài toán cực kỳ phức tạp.
Vỉa hè có người bán hàng, xe đậu, người đi bộ xuống lòng đường. Hẻm nhỏ, chợ tạm, đường đang thi công thay đổi liên tục.
Nếu xe tự lái được lập trình quá thận trọng, nó sẽ đứng yên giữa dòng xe vì không tìm được khoảng trống an toàn. Nếu quá mạnh dạn, rủi ro tai nạn tăng.
Vì vậy mình nghĩ ở Việt Nam, những ứng dụng tự lái sớm nhất có thể là xe buýt chạy tuyến cố định trong khu công nghiệp, khu đô thị khép kín, sân bay, cảng, nơi điều kiện được kiểm soát.
Còn tự lái trên đường phố đông đúc của các thành phố lớn có lẽ cần nhiều năm nữa, cùng với hạ tầng và quy định phù hợp.
Ai chịu trách nhiệm khi có tai nạn
Khi người lái gây tai nạn, trách nhiệm khá rõ ràng. Khi xe tự lái gây tai nạn, câu hỏi phức tạp hơn nhiều: chủ xe, nhà sản xuất, công ty phần mềm, hay người giám sát từ xa.
Các nước đang xây dựng khung pháp lý cho chuyện này, mỗi nơi một cách. Có nơi yêu cầu nhà sản xuất chịu trách nhiệm khi xe ở chế độ tự lái, có nơi vẫn đặt trách nhiệm lên người ngồi sau tay lái.
Bảo hiểm cũng phải thay đổi. Rủi ro chuyển từ hành vi của người lái sang chất lượng của phần mềm và phần cứng.
Dữ liệu ghi lại trong xe trở nên quan trọng để xác định nguyên nhân tai nạn, kéo theo câu hỏi ai được truy cập dữ liệu đó.
Chừng nào trách nhiệm pháp lý chưa rõ, các công ty sẽ thận trọng mở rộng, và đó cũng là điều hợp lý.
Người lái xe nên nghĩ gì lúc này
Nếu xe bạn có hệ thống hỗ trợ lái, hãy đọc kỹ hướng dẫn để biết nó làm được gì và không làm được gì. Đừng rời tay khỏi vô lăng hay rời mắt khỏi đường khi nhà sản xuất không cho phép.
Hệ thống hỗ trợ lái giúp giảm mệt mỏi trên đường dài và giảm va chạm ở tốc độ thấp, nhưng không thay được sự tập trung của người lái.
Với những bạn trẻ yêu công nghệ, ngành ô tô thông minh, cảm biến, phần mềm nhúng là lĩnh vực đang cần nhiều người.
Với thành phố, đầu tư vạch kẻ đường rõ ràng, biển báo chuẩn, tổ chức giao thông có trật tự vừa giúp người lái hôm nay, vừa chuẩn bị cho xe tự lái ngày mai.
Câu hỏi cho bạn tập này: nếu ngày mai có một chiếc taxi không người lái đỗ trước cửa nhà, bạn có dám bước lên không, và điều gì sẽ làm bạn yên tâm hơn?
Câu hỏi thường gặp
Xe tự lái đã chở khách thật chưa?
Đã có dịch vụ xe không người lái chở khách ở một số thành phố trên thế giới, nhưng thường giới hạn trong khu vực đã lập bản đồ kỹ, điều kiện phù hợp và được cấp phép.
Hệ thống hỗ trợ lái khác xe tự lái thế nào?
Hỗ trợ lái như giữ làn, phanh khẩn cấp, ga tự động chỉ giúp người lái, người vẫn phải tập trung và chịu trách nhiệm. Xe tự lái hoàn toàn tự xử lý mọi việc trong điều kiện cho phép.
Xe tự lái có an toàn hơn người lái không?
Ở điều kiện quen thuộc, máy không mệt và không mất tập trung. Nhưng với tình huống hiếm, thời tiết xấu và giao thông phức tạp, độ an toàn vẫn đang được kiểm chứng.
Vì sao giao thông xe máy khó cho xe tự lái?
Vì mật độ xe cao, xe đi sát nhau, chuyển hướng linh hoạt, không theo làn, khiến việc dự đoán hành vi của hàng chục đối tượng cùng lúc cực kỳ khó.
Ai chịu trách nhiệm khi xe tự lái gây tai nạn?
Tuỳ quy định từng nước, có thể là nhà sản xuất, chủ xe hoặc người giám sát. Khung pháp lý cho vấn đề này vẫn đang được xây dựng ở nhiều nơi.
