Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Câu mình hay nghe nhất khi nói về quyền riêng tư là: em có gì để giấu đâu mà lo. Tập này mình muốn đổi góc nhìn một chút. Quyền riêng tư không phải chuyện giấu giếm, mà là quyền tự quyết ai được biết gì về mình.
Trả lời ngắn: mỗi ngày bạn để lại rất nhiều dữ liệu trên mạng, vị trí, lịch sử tìm kiếm, ảnh, danh bạ, thói quen mua sắm, giờ giấc sinh hoạt, phần lớn qua những quyền bạn bấm đồng ý cho ứng dụng và những gì bạn tự chia sẻ. Bảo vệ quyền riêng tư bắt đầu từ những việc nhỏ: xem lại quyền của ứng dụng, chỉnh cài đặt mạng xã hội, chia sẻ ít đi một chút, và hiểu dữ liệu của mình đang đi đâu.
Không có gì để giấu không có nghĩa là không có gì để mất
Bạn có thể không làm gì sai, nhưng vẫn không muốn người lạ biết bạn ở đâu lúc này, con bạn học trường nào, nhà bạn vắng người vào giờ nào.
Những mẩu thông tin riêng lẻ có vẻ vô hại, nhưng ghép lại có thể vẽ ra bức tranh rất chi tiết về cuộc sống của bạn.
Kẻ lừa đảo dùng chính những thông tin này để dựng kịch bản đáng tin: gọi đúng tên, nói đúng nơi làm việc, nhắc đúng tên người thân.
Dữ liệu cũng có thể được dùng để nhắm quảng cáo, định giá khác nhau cho từng người, hay đánh giá bạn theo cách bạn không biết.
Quyền riêng tư là quyền được kiểm soát những điều đó, không phải là có điều gì xấu để che.
Quyền ứng dụng: những cái bấm đồng ý vội vàng
Khi cài ứng dụng, bạn thường được hỏi quyền truy cập vị trí, danh bạ, ảnh, micro, máy ảnh. Phần lớn chúng ta bấm đồng ý cho nhanh.
Một ứng dụng đèn pin không cần danh bạ. Một trò chơi không cần vị trí chính xác của bạn. Hãy hỏi: ứng dụng này cần quyền này để làm gì.
Vào phần cài đặt quyền riêng tư của điện thoại, xem từng loại quyền, ứng dụng nào đang có. Thu hồi những quyền không cần thiết.
Với vị trí, chọn chỉ cho phép khi đang dùng ứng dụng, thay vì luôn luôn. Có thể chọn vị trí gần đúng thay vì chính xác nếu ứng dụng không cần.
Xoá những ứng dụng không dùng nữa. Chúng có thể vẫn đang thu thập dữ liệu ngầm.
Cấp quyền danh bạ cho một ứng dụng nghĩa là bạn chia sẻ cả số điện thoại của bạn bè, người thân, những người chưa hề đồng ý.
Mạng xã hội: chia sẻ nhiều hơn mình nghĩ
Ảnh khoe vé máy bay để lộ tên, mã đặt chỗ. Ảnh khoe nhà mới để lộ địa chỉ. Ảnh con ngày khai giảng để lộ tên trường.
Đăng ảnh đang đi du lịch ngay lúc đó cho mọi người biết nhà đang vắng. Đăng sau khi về an toàn hơn.
Xem lại cài đặt: ai được xem bài đăng của bạn, ai được tìm bạn bằng số điện thoại, ai được gắn thẻ bạn.
Hạn chế công khai ngày sinh, số điện thoại, địa chỉ trên trang cá nhân. Đây là những thông tin hay được dùng để xác minh danh tính.
Suy nghĩ kỹ trước khi đăng ảnh con. Con sẽ lớn lên và có thể không muốn những ảnh ấy tồn tại công khai mãi mãi.
Những trò chơi trắc nghiệm vui hỏi tên thú cưng đầu tiên, tên trường cấp một, có khi đang thu thập đáp án cho câu hỏi bảo mật của bạn.
Theo dõi khi lướt web
Khi bạn lướt web, nhiều công ty theo dõi hành vi qua các đoạn mã gắn trên trang để biết bạn thích gì, nhằm hiển thị quảng cáo.
Bạn có thể giảm việc này bằng cách dùng chế độ chặn theo dõi có sẵn trong trình duyệt, xoá dữ liệu duyệt web định kỳ, từ chối những loại dữ liệu không cần thiết khi trang web hỏi.
Đăng nhập nhiều trang bằng một tài khoản mạng xã hội tiện lợi, nhưng cũng cho tài khoản đó biết bạn dùng những dịch vụ nào.
Không cần trở nên quá lo lắng. Hãy chọn vài thói quen phù hợp và duy trì.
Mục tiêu không phải là biến mất khỏi internet, mà là giảm bớt những gì bạn không cố ý chia sẻ.
Một thói quen nhỏ nữa là đọc lướt hộp thoại xin đồng ý dữ liệu thay vì bấm chấp nhận tất cả theo phản xạ. Nhiều trang có nút chỉ chấp nhận cần thiết hoặc tuỳ chỉnh, chỉ tốn thêm vài giây mà bớt được khá nhiều dữ liệu bị gửi đi.
Quyền của bạn đối với dữ liệu
Nhiều nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam, đã có quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quy định doanh nghiệp phải xin đồng ý, sử dụng đúng mục đích và bảo vệ dữ liệu.
Bạn có thể có quyền yêu cầu xem doanh nghiệp đang giữ dữ liệu gì về mình, yêu cầu sửa, xoá, hoặc rút lại sự đồng ý. Chi tiết tuỳ theo quy định hiện hành.
Nhiều dịch vụ lớn có trang cho phép tải về hoặc xoá dữ liệu của bạn. Thử tải về một lần để thấy họ biết bao nhiêu về mình.
Khi nhận cuộc gọi tiếp thị biết rõ thông tin của bạn, có thể hỏi họ lấy dữ liệu từ đâu.
Hiểu quyền của mình là bước đầu để đòi hỏi doanh nghiệp đối xử với dữ liệu của bạn tử tế hơn.
Một buổi dọn dẹp riêng tư
Dành một buổi tối cuối tuần làm vài việc: xem lại quyền ứng dụng trên điện thoại, xoá ứng dụng không dùng.
Xem lại cài đặt riêng tư của các mạng xã hội chính. Ẩn ngày sinh, số điện thoại khỏi trang công khai.
Xoá những tài khoản cũ không dùng trên các trang đã lâu không vào.
Bật chặn theo dõi trên trình duyệt.
Nói chuyện với gia đình, nhất là con cái và bố mẹ, về những điều nên và không nên chia sẻ trên mạng.
Câu hỏi cho bạn tập này: có bao nhiêu ứng dụng trên điện thoại bạn đang được quyền biết vị trí của bạn mọi lúc?
Câu hỏi thường gặp
Không có gì để giấu thì có cần quan tâm quyền riêng tư không?
Có. Quyền riêng tư là quyền tự quyết ai được biết gì về mình. Thông tin riêng lẻ ghép lại có thể bị dùng để lừa đảo hoặc nhắm mục tiêu bạn.
Nên kiểm tra quyền ứng dụng thế nào?
Vào cài đặt quyền riêng tư của điện thoại, xem ứng dụng nào có quyền vị trí, danh bạ, ảnh, micro, máy ảnh và thu hồi những quyền không cần thiết.
Đăng ảnh lên mạng xã hội cần lưu ý gì?
Tránh để lộ vé máy bay, địa chỉ nhà, tên trường của con; đăng ảnh du lịch sau khi về; xem lại ai được xem bài đăng của bạn.
Tôi có quyền yêu cầu doanh nghiệp xoá dữ liệu của mình không?
Theo các quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân, bạn thường có quyền yêu cầu xem, sửa, xoá dữ liệu hoặc rút lại đồng ý; chi tiết tuỳ quy định hiện hành.
Làm sao giảm bị theo dõi khi lướt web?
Bật chặn theo dõi trong trình duyệt, xoá dữ liệu duyệt web định kỳ, từ chối loại dữ liệu không cần thiết và hạn chế đăng nhập mọi nơi bằng một tài khoản mạng xã hội.
