Chào bạn, Thiện Mỹ đây. Khi nghe tới robot, nhiều người nghĩ tới những cỗ máy hình người trong phim. Thực tế, phần lớn robot đang làm việc trên thế giới là những cánh tay máy cần mẫn trong nhà máy. Tập này mình kể về chúng.
Trả lời ngắn: robot công nghiệp làm những việc lặp lại, nặng nhọc, nguy hiểm hoặc cần chính xác tới từng phần nhỏ của milimét, như hàn khung xe, sơn, gắp linh kiện, đóng gói. Chúng chưa thay hết công nhân vì đắt, khó đổi việc khi sản phẩm thay đổi, và vẫn cần con người để lập trình, bảo trì, giám sát.
Một cánh tay robot thực sự làm gì
Hình dung một cánh tay có sáu khớp quay, giống tay người từ vai tới cổ tay. Ở đầu tay gắn một dụng cụ: mỏ hàn, súng sơn, tay kẹp, giác hút chân không. Thay dụng cụ là thay việc.
Robot được lập trình để di chuyển theo những đường đã định sẵn với độ lặp lại rất cao. Lần thứ một nghìn nó vẫn đặt mỏ hàn vào đúng chỗ như lần đầu tiên, điều mà tay người sau tám tiếng làm việc khó giữ được.
Trong nhà máy ô tô, robot hàn hàng trăm điểm trên mỗi khung xe. Trong nhà máy điện tử, robot gắp những linh kiện nhỏ hơn hạt gạo đặt lên bảng mạch. Trong kho thực phẩm, robot xếp thùng hàng lên pallet cả ngày không mỏi.
Nhiều robot có thêm camera để nhìn. Chúng nhận ra vị trí của chi tiết trên băng chuyền, phát hiện sản phẩm lỗi, hoặc đọc mã trên thùng hàng. Đây là chỗ trí tuệ nhân tạo bắt đầu đi vào robot công nghiệp.
Gần đây có thêm robot cộng tác, nhỏ hơn, chậm hơn, có cảm biến để dừng ngay khi chạm vào người. Loại này làm việc ngay cạnh công nhân mà không cần lồng bảo vệ, hợp với xưởng vừa và nhỏ.
Điểm chung là robot công nghiệp giỏi lặp lại một việc đã được dạy, chứ chưa giỏi tự nghĩ ra cách làm việc mới.
Vì sao nhà máy đầu tư robot
Lý do đầu tiên là chất lượng đồng đều. Khách hàng lớn đòi hỏi mỗi sản phẩm giống hệt nhau, và robot làm được điều đó tốt hơn người trong những việc lặp lại.
Lý do thứ hai là an toàn. Những việc như sơn trong buồng kín, hàn tia lửa, nâng vật nặng, làm việc trong môi trường hoá chất là những việc gây bệnh nghề nghiệp. Giao cho robot là bảo vệ sức khoẻ người lao động.
Lý do thứ ba là năng suất và khả năng chạy liên tục. Robot làm ca đêm, ngày lễ, không cần nghỉ giữa giờ, chỉ dừng khi bảo trì.
Lý do thứ tư là thiếu lao động ở một số ngành và một số khu vực. Khi tuyển người cho việc nặng nhọc ngày càng khó, tự động hoá trở thành lựa chọn bắt buộc chứ không chỉ là lựa chọn tối ưu.
Nhưng đầu tư robot không phải lúc nào cũng có lời. Chi phí ban đầu cho robot, đồ gá, lập trình, đào tạo khá lớn, và chỉ hoàn vốn khi sản lượng đủ cao và ổn định.
Vì sao robot chưa thay hết người
Thứ nhất là sự linh hoạt. Một công nhân có thể chuyển từ lắp sản phẩm này sang sản phẩm khác sau một buổi hướng dẫn. Robot cần lập trình lại, thay đồ gá, chạy thử, mất nhiều ngày và tốn chi phí.
Thứ hai là những việc đòi hỏi khéo léo tinh tế: luồn dây mềm, may vá, lắp những chi tiết có độ dung sai thay đổi, kiểm tra cảm quan. Tay người vẫn vượt trội ở những việc này.
Thứ ba là sản lượng nhỏ và mẫu mã đổi liên tục. Một xưởng may nhận đơn hàng vài trăm sản phẩm mỗi mẫu khó mà đầu tư robot cho từng mẫu.
Thứ tư là chi phí lao động. Ở nơi lao động còn tương đối rẻ so với chi phí robot, bài toán kinh tế nhiều khi nghiêng về phía con người, ít nhất là trong một thời gian nữa.
Và cuối cùng, robot cần người: người lập trình, người vận hành, người bảo trì, người cải tiến quy trình. Tự động hoá không xoá bỏ con người mà dời con người sang việc khác.
Công việc mới mở ra cho người lao động
Khi một dây chuyền có robot, công nhân đứng máy chuyển dần sang giám sát nhiều máy cùng lúc, xử lý sự cố, kiểm tra chất lượng đầu ra.
Nhu cầu về kỹ thuật viên bảo trì, người hiểu cả cơ khí, điện và phần mềm, tăng lên rõ rệt. Đây là những vị trí có thu nhập tốt hơn và ổn định hơn việc lặp lại đơn thuần.
Lập trình viên robot, kỹ sư tích hợp hệ thống, người thiết kế đồ gá là những nghề mà vài năm trước còn hiếm ở nhiều nhà máy.
Với người lao động phổ thông, con đường hợp lý là học thêm những kỹ năng gắn với máy móc: đọc bản vẽ, vận hành bảng điều khiển, hiểu cảm biến, an toàn điện. Nhiều khoá ngắn hạn kỹ thuật đã dạy những kỹ năng này.
Doanh nghiệp đầu tư robot mà không đầu tư đào tạo người thường gặp tình cảnh máy đắt tiền nằm chờ vì không ai sửa được khi hỏng.
Quá trình chuyển đổi này không dễ dàng với mọi người, nhưng người chủ động học thì có nhiều cơ hội hơn người chờ đợi.
Nhìn về phía trước
Robot công nghiệp ngày càng rẻ hơn, dễ lập trình hơn, và có thêm mắt nhìn nhờ camera và trí tuệ nhân tạo. Những việc hôm nay còn khó tự động hoá có thể sẽ thay đổi trong vài năm tới.
Robot cộng tác mở cánh cửa cho xưởng vừa và nhỏ, vốn trước đây không đủ sức đầu tư dây chuyền tự động lớn.
Nhưng mình nghĩ nhà máy hoàn toàn không người vẫn là chuyện của số ít ngành đặc thù. Phần lớn nhà máy sẽ là sự kết hợp giữa người và máy, mỗi bên làm phần mình giỏi.
Câu hỏi quan trọng với mỗi doanh nghiệp không phải có nên mua robot hay không, mà là việc nào trong xưởng của mình lặp lại, nặng nhọc, nguy hiểm nhất, và tự động hoá việc đó có hợp lý về kinh tế không.
Câu hỏi cho bạn tập này: trong công việc của bạn, phần nào lặp lại tới mức bạn ước có một cánh tay máy làm hộ?
Câu hỏi thường gặp
Robot công nghiệp khác robot hình người thế nào?
Robot công nghiệp thường là cánh tay máy cố định, làm một nhóm việc lặp lại với độ chính xác cao. Robot hình người cố bắt chước hình dáng và cử động con người để làm việc đa dạng hơn, nhưng còn ở giai đoạn phát triển.
Robot cộng tác là gì?
Là loại robot nhỏ, có cảm biến để dừng khi chạm vào người, nên có thể làm việc ngay cạnh công nhân mà không cần lồng bảo vệ, phù hợp với xưởng vừa và nhỏ.
Đầu tư robot bao lâu thì hoàn vốn?
Không có con số chung, tuỳ chi phí robot, đồ gá, lập trình, sản lượng và chi phí lao động thay thế. Robot chỉ có lời khi sản lượng đủ lớn và ổn định.
Công nhân nên học gì khi nhà máy tự động hoá?
Các kỹ năng gắn với máy móc như đọc bản vẽ, vận hành bảng điều khiển, hiểu cảm biến, an toàn điện và bảo trì cơ bản giúp chuyển sang các vị trí giám sát, kỹ thuật.
Robot có làm mất việc làm không?
Robot thay đổi loại việc làm nhiều hơn là xoá bỏ hoàn toàn. Việc lặp lại giảm, việc giám sát, bảo trì, lập trình tăng, nhưng người lao động cần được đào tạo để chuyển đổi.
